I. Wstęp

Redaktor naczelny i pomysłodawca projektu: Artur Michalak
Słownictwo pod kierunkiem Wioletty Karskiej zebrali uczniowie:
Wioletta Sieradzka, Justyna Bronk, Karena Makowska, Kamila Łukomska, Lidia Bednarczuk, Joanna Zielińska i Filip Zadka
Konsultacja naukowa dr Artur Czesak
Wydanie słownika gwary pałuckiej sfinansowano ze środków programu „Działaj Lokalnie V” Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności realizowanego przez Akademię Rozwoju Filantropii w Polsce oraz Lokalną Organizację Grantową – Stowarzyszenie „Żakus” w Anielinach.
Wydawca: Publiczne Gimnzajum nr 1 w Szubinie
ul. św. Marcina 11 89-200 Szubin 2006r.
Redakcja i korekta: Artur Michalak

1. Region

Pałuki należą do najstarszych terenów osadnictwa słowiańskiego na obszarze środkowej Polski. Świadczą o tym liczne znaleziska z okresu kultury łużyckiej i wczesnego średniowiecza. Już w bullach papieskich z XII wieku określających majątek cystersów w Łeknie wymienia się kilkanaście miejscowości, m.in.: Łekno, Żerniki, Górzyce, Podolin, Bartodzieje, Bukowiec, Dąbrowę, Kaczkowo, Morakowo, Brzyskorzystew, Grochowiszcza.
Nazwę wiąże się z rodem Pałuków z Łekna, którzy swe miano otrzymali od cech terenów, którymi zarządzali – podmokłych łąk, moczarów, nizin narosłych trawą, na które „starosłowianie” mówili: łęgi-ługi-łuki. Dzisiejsze Łekno wcześniej nosiło nazwę Łukno, a potem Łękne i Łękno. Etymologiczna hipoteza Brücknera brzmi: „Pałuki, dawna nazwa krajowa: nizina nad skrętem rzecznym, od skrętu, łęku przezwaną”.
Obecnie Pałukami nazywamy północno – wschodni obszar Wielkopolski i traktujemy go często jako podregion tej dzielnicy. Stanowi on jednak odrębną całość historyczną i etnograficzną, a jej naturalnymi granicami izolującymi od wpływów z zewnątrz były liczne jeziora i rozlewające się przez większą część roku rzeki. Swoisty krajobraz i bogate tradycje wpłynęły w dużym stopniu na ukształtowanie się odrębnego folkloru opisanego częściowo przez Kolberga. Ubiór pałucki – szczególnie hafty, obrzędy weselne, bożonarodzeniowe, wielkanocne, zabawy i gry dziecięce, legendy związane z klasztorami w Kcyni i Łeknie, podania dotyczące Gołańczy, opowieść o okrutnym dziedzicu ze wsi Wenecja (diabeł wenecki), pieśni pałuckie, ludowe opowieści prozaiczne, takie jak: „Kawaler – czart”, „Hemp – hamp”, „Przebiegły kwiat” … i wiele innych zjawisk świadczy o odmienności kulturowej regionu.
Administracyjnie mieści się on w dwóch województwach: kujawsko – pomorskim i wielkopolskim. Granicę wschodnią, oddzielającą Pałuki od Kujaw, stanowi górna Noteć na odcinku od Barcina po Rynarzewo, od północy graniczą wzdłuż środkowej Noteci z historycznym ziemiami Pomorza (Nakło), a granicę południową, oddzielającą nasz region od Wielkopolski, stanowi rzeka Wełna na odcinku od Wiewiórczyna aż po ujście Rudki i Dymienicy w pobliżu Runowa, zachodnią granicę wytycza linia łącząca Chodzież z Rogoźnem. Dokładna granica etnograficzna regionu jest trudna do wyznaczenia. Przyjmuje się, że cały obszar historyczny Pałuk obejmuje około 2000 km2. Krótko mówiąc, kraina graniczy z: Wielkopolską, Kujawami i Krajną i to sąsiedztwo określa przejściowy, czyli łączący cechy gwary wyżej wymienionych regionów, charakter języka.

2. Gwara

Słownik ten nie jest opracowaniem naukowym, więc ograniczę się jedynie do wypunktowania najbardziej charakterystycznych cech gwary pałuckiej z zakresu wymowy i słowotwórstwa, pozostawiając analizę słownictwa czytelnikom.
Z racji usytuowania regionu, język (tak jak i folklor) łączy w sobie cechy gwar: Wielkopolski, Kujaw i Krajny; najsilniejsze jednak powiązania istnieją z Wielkopolską. Obecność germanizmów tłumaczy się wielowiekowym osadnictwem niemieckim, które rozpoczęło się już po pierwszym rozbiorze i trwało do zakończenia II wojnie światowej. Wpływy niemieckie szczególnie obecne są w słownictwie codziennego użytku i wynikają z wielowiekowego współistnienia Polaków i Niemców. W słowniku nie znajdziemy niestety słów pochodzenia żydowskiego, chociaż mniejszość ta była obecna na tych terenach od wieków.
I Fonetyka, czyli najważniejsze cechy wymowy:
1.uprzednianie samogłoski o, zarówno po protetycznym u, jak i po odpowiedniku literackiego ł wymowa jak ue
2.kueza (koza),kuekuet (kokot – kogut), zueto (złoto), muedzie – młodzie (drożdże), się rozpostarłe – cecha wielkopolska i krajeńska
3.pomieszanie o – oraz wo na początku wyrazu malowoł wołówkiym (malował ołówkiem), uoda (woda) – cecha wielkopolska
4.wymiana o w e, zwłaszcza po wargowym odpowiedniku literackiego ł zębowego, np. sie odziyrzgałe, sie rozpostarłe – cecha wielkopolska
5.dawne e długie wymawiane jak y nawet po spółgłosce miękkiej: brzyg, śniyg, kobiyta – cecha wielkopolska
6.nosówka przednia ę przechodzi w dźwięk o barwie y : siy wziyno (się wzięło) – cecha wielkopolska
7.nosówka tylna ą na końcu wyrazu wymawiana jak om lub óm (wymowa rozszczepiona):dajóm, zimowom porom, letkom brónóm) – cecha wielkopolska i kujawska
8.hiperpoprawna wymowa grup an, am jak en em lub yn, ym: sieno, koleno albo siyno, kolyno, miejscemy, kawolkemy, symy korzynie kymosa – cecha uważana za krajeńską, a to raczej najciekawsza cecha typowo pałucka
9.twarde m w niektórych końcówkach: kawołkamy skrobali haczkamy, doł my jednygó wypić – cecha kujawska wspólna z Mazowszem
10.mieszanie y z i: wijyni zamiast literackiego wyjęli – cecha mazowiecka
11.monoftongiczna wymowa dawnego a długiego jak o, np. do suszynio (do suszenia) – cecha kujawska
12.literackie droga zamiast wielkopolskiego dróga – cecha staropolska, kujawska, obecna także w Małopolsce i na Śląsku
13.óna siała, lała, sie śmiała – północno – wschodnie Pałuki – cecha kujawska
14.óna sioła, loła, sie śmioła (w l.mn.:óni sioli, loli, się śmioli) – południowo – zachodnie Pałuki – cecha wielkopolska
II Słowotwórstwo i fleksja, czyli o budowie i odmianie wyrazów:
1.występowanie (rzadko!) ew – zamiast – ow po spółgłosce miękkiej: wujewi, gospodarzewi – cecha wielkopolska
2.przyrostek zdrabniający – yszek: koziełyszek, dolyszek (żołądek), sznuryszek – cecha wielkopolska
3.końcówka – ech w D. i Msc. l. mn. przymiotników i zaimków: w takich długiech białych sukniach, zebroł pare złotech, jest już jejech(ich) – cecha kujawska
4.częste używanie końcówki – ów w D. l. mn. rzeczowników: nie majum nogów, dlo kaczków, z tych jajów – cecha bliska Kujawom
5.końcówka – m w 1. os. l. mn. czasu teraźniejszego i przeszłego: my niesiym, my posiedzim – cecha kujawska wspólna z Mazowszem
6.końcówka – ta w 2. os. l. mn.: gdzie siedzita, co robita – cecha kujawska z wpływem Mazowsza
7.typ bezokolicznika na – ać zamiast – ować: kupać, wylotać zamiast kupować, wylatywać – cecha kujawska
8.częste zakończenia bezokoliczników na – ić zamiast na – eć: nie mogę wysiedzić, widzić, wisić, dosłyszyć – cecha kujawska, właściwie północnopolska
9.óna siała, lała, sie śmiała – północno – wschodnie Pałuki – cecha kujawska
10.óna sioła, loła, sie śmioła (w l.mn.: óni sioli, loli, się śmioli) – południowo-zachodnie Pałuki – cecha wielkopolska

3. Cel publikacji

Słownik nasz ma przede wszystkim popularyzatorski charakter. Jego zadaniem jest „ocalanie od zapomnienia” i bycie świadectwem obecności (choć cząstkowej) regionalnego języka w mowie „północnych Wielkopolan”. Uczniowie zbierający słownictwo urodzili się na Pałukach i mieszkają tu. Znać swoje korzenie to obowiązek i przyjemność. W języku odkryć można także ślady świadomości przodków i ich sposób widzenia świata, szukaliśmy więc także tożsamości.

Dla czytelników z innych regionów Polski nasza publikacja służyć może jako materiał porównawczy; wiele „pałuckich” słów to wyrazy potoczne używane także w innych regionach kraju. „Roboszek” może być ciekawą pomocą dydaktyczną na lekcjach: języka polskiego, wiedzy o społeczeństwie, historii; może okazać się przydatnym zespołom regionalnym i grupom teatralnym pragnącym śpiewać i wystawiać w „zapomnianym” języku.
Jak „soczysta” i piękna jest mowa naszego regionu, świadczy poniższy tekst, który jest urywkiem rozmowy prowadzonej gwarą pałucką. (cytuję za Feliksem Malinowskim)
– Czy ojciec to nie wiedzą, jak te dziecioki się tero ubierają. Ta kuczma u Hanki je całko potośtano, toć to każdemu w patrzydła wpada.
– Prowda, a jeszcze przez te jeich kuse spodniki to każdej całkom ikrę z grubym mięsem widać.
– Jeszcze uogroszki z frybrą dostanie. Ledwo się z choroby wychyndraczył, a już się do kintopu rajdo.
– A dyć nie godojcie, bo nasz Walek tyż nie lepszy i chyba Mo tyż wef tej głowie naćpane. Z tym chytrym Frankiem cingim do szynkowni na ćwiortkę lezom, a jak se godnie popijom, to i cały stuf wychędożą.
– Matka godosz, a nie uwożosz. Czego tak chojarem pod gropamy polisz, że się dym aż pod posowę wali.
– Gotuję pyrki i rosół z kuekueta i do tego kuerbola.
– A przyniosłaś faryny? Jo lubię tyż do kuerbola kawałek chlyba pomuzgnięty szmolcem.
– Dobrze, zaro nakładę ci na ten miałki talyrz, ino se usiądź na ryczce albo na wymborku.
– Zaro matka, a gdzie reszta famuły? Te szczuny mają pewnie za dużo bejmów i cingim po składach gofrują, nygusy jedne!
– Nie dryzdej ojciec, mosz wikt za darmochę, to nie brawyndź ino jydz.

Bogactwo i odrębność kulturową ukazują także powiedzenia i przysłowia charakterystyczne dla regionu. Nie znalazły się one w materiale słownikowym, bowiem nie wyszukaliśmy ich na drodze badań terenowych, a poprzez lekturę współczesnych tekstów źródłowych. Za Zofią Strawińską cytuję najciekawsze z nich.
1. Jak chłop nie dostanie rano kłonicą, to cały dzień głupi chodzi.
2. Z kraja chleb krają (gdy kawaler przychodzi do młodszej córki, a starsza jeszcze nie wydana)
3. Każden Morcin diabła worcin.
4. U wdowy chleb gotowy, ale wymowny, u panienki placuszek cienki, ale smakowny.
5. Z nim się nagada, jak z psem trawy naje.
6. Ksiądz lubi mięso, organista kapustę.
7. Młody jak jagoda na święty Marcin.
8. Jak mówisz hapą, nie pokazuj łapą.
9. Zanim pańska krowa schudnie, chłopska zdechnie.
10. To dla mnie znaczy tyle, co dla byka pyrka.
11. Wziął sobie pannę redlę, ale dostał krowę i meble.
12. Jak ci śpieszno, to se siądź.

„Jak ci śpieszno, to se siądź” drogi czytelniku i poczytaj „Roboszka” Żegnając się z Państwem, życzę ciekawej lektury.
Artur Michalak

4. Bibliografia

Aleksander Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, W-wa 1957
Feliks Malinowski, Diabeł Wenecki i inne legendy pałuckie, Margraf, wyd. XIII
Zenon Sobierajski, Jak mówią Pałuczanie?, Literatura Ludowa – Pałuki, nr 3, PTL, Warszawa 1964
Zofia Strawińska, Materiały folklorystyczne ze wsi Ostatkowska Struga w pow. szubińskim, „Literatura Ludowa” 1964, nr 3
Wanda Szkulmowska, Współczesna sztuka ludowa regionu Pałuk,
Stanisław Świrko, Z dziejów podregionu pałuckiego, „Literatura Ludowa” – 1964, nr 3
Zygmunt Zagórski, Wewnętrzne tendencje rozwojowe gwar północnowielkopolskich, Poznań 1967

II. Tytułem recenzji

Roboszki są małe, ale czasem potrafią sporo zdziałać. Tak samo może być i z minisłowniczkiem zatytułowanym Roboszek, zebranym przez młodzież Gimnazjum nr 1 z Szubina, a opracowanym przez pana Artura Michalaka. Szubiński Roboszek ma szansę zmienić społeczną świadomość, przypomnieć, że język jest istotnym, choć niematerialnym składnikiem kulturalnego dziedzictwa regionu, że odzwierciedla historię miejsc i ludzi.

Słowniczek został ułożony według działów tematycznych. Ich wielkość pokazuje, że gwara pałucka ma wiele wyrazów ekspresywnych, bardzo celnie nazywających nieakceptowane zachowania. Często się też zdarza, że gwarowe słowo bywa precyzyjniejsze niż „literackie”. Wiele sprzętów, potraw, elementów szeroko rozumianego gospodarstwa domowego ma swoje lokalne, gwarowe nazwy. Nie ma sensu ich wyrzucać. Nawet jeśli w domu nie mówi się już gwarą, można coś rozmieszać w kuchni firlejką, gzik ma smak dzieciństwa, a twarożek nie zawsze. Słowa gwarowe wzbogacają polszczyznę regionalną.

Roboszek nie jest oczywiście pierwszą próbą opisania gwary okolic Szubina. Badania naukowe na terenie powiatu prowadził przedwcześnie zmarły znakomity znawca gwar wielkopolskich Adam Tomaszewski (1895 – 1945); poczynił on drobne notatki w Barcinie, Łankowiczkach, Łabiszynie, Mieczkowie, Niedźwiadach, Oburzni, Rynarzewie, Turze, Wąsoszu i Wolwarku. Służyły mu one zapewne do porównania z opisywaną przezeń gwarą Łopienna (gm. Mieleszyn, obecnie pow. gnieźnieński) w wydanej w 1930 r. monografii. Po wojnie kolejne pokolenie badaczy przystąpiło do dokumentowania gwar. Nie do przecenienia są zasługi prof. Zenona Sobierajskiego (ur. 1917), pracownika Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu, który utrwalał autentyczne teksty na płytach gramofonowych. Między innymi w maju 1953 r. w Królikowie nagrał Teodora Grabowskiego, ur. w 1868 r. Nagrania te zostały przetranskrybowane i wydane w przez prof. Sobierajskiego w 1990 r. w książce teksty gwarowe z północnej Wielkopolski. Na początku lat 60. materiały do pracy Gwary północnej Wielkopolski (1967) zbierał prof. Zygmunt Zagórski (ur. 1926). Na terenie powiatu szubińskiego odwiedził Dobieszewo, Godzimierz, Królikowo, Ludwikowo, Mieczkowo, Młodocin, Zabłocie. W latach 70. XX w. uczeni z UAM, wspólnie językoznawcy i etnografowie, przeprowadzali jeszcze badania terenowe w Mieczkowie i Wolwarku. Są one publikowane od 1979 r. w liczącym już XI tomów Atlasie języka i kultury ludowej Wielkopolski. Warto jeszcze nadmienić, że w 1977 r. pod kierunkiem prof. Moniki Gruchmanowej pracę magisterską, w której znalazł się materiał gwarowy z Godzimierza, napisał Zygfryd Markiewicz.

Ponad 600 słów w słowniczku to wynik pracy uczniów gimnazjum i zapału ich opiekunów. Ma więc Roboszek podwójny walor: nie tylko dokumentuje i wzbogaca wiedzę o gwarach języka polskiego, co bardzo cieszy dialektologów, historyków języka i leksykografów – wielu wyrazów znajdujących się w słowniczku rejestry słownictwa dotychczas nie notowały. Jest więc Roboszek niemałym wkładem amatorów, czyli miłośników, do sumy wiedzy o „bliskiej ojczyźnie”.

Gromadzenie słów – niekiedy słyszanych przez młodych ludzi po raz pierwszy, może wydobywanych przez starszych ze wspomnień o ich własnej młodości – zapewne też wzbudziło czy wyzwoliło w zbieraczach zaciekawienie własnym regionem i regionalną tożsamością. Nauczycielowi, który umie natchnąć entuzjazmem, należy pogratulować pomysłu i wykonania. Sponsorom należą się podziękowania za sfinansowanie projektu i pochwała za wspieranie „działania lokalnego, które miewa ponadlokalne, a nieraz i uniwersalne perspektywy.

Jestem przekonany, że słowniczek (być może także w wersji online – to słowo z gwary zupełnie innej niż pałucka) będzie się rozrastał tematycznie i ilościowo. Niemniej jednak już dziś każdy, kto czyta Roboszka, powiększa swoją wiedzę o Pałukach, a to bardzo dobrze. Doś tygo brawyndzynio: czytejcie, bo ciekawe.

Artur Czesak
Zakład Dialektologii Polsk
Instytutu Języka Polskiego PAN w Krakowie

III. Słownik Gwary Pałuckiej

1. Cechy rzeczy, miar i czasów

akuratnie nm. – dokładnie, starannie
barzy – bardziej
całki – cały
chwiłka – chwila
ciyngim – ciągle, stale
cyntner nm. – 50 kilogramów
ćfortka – ćwiartka wódki
downi – dawniej
dubeltowo nm. – podwójnie
durch nm. – aż do… , ciągle
dryntki – cierpki
dycht nm. – zupełnie, całkowicie
fefermincowy nm. – miętowy
feste nm. – mocno, porządnie, fajnie
furt – ciągle
kworta – litr
kusy – krótki
latoś – w tym roku
łobsko – dużo, sporo
malowiela – jako tako, niedużo
modry – niebieski
muster nm. – wzór
na rymby – odwrotnie, na lewą stronę (założyć coś)
piyrwy – dawniej, kiedyś
plaskaty – płaski
rychtyk nm. – akurat, w sam raz
szwunk nm. – pęd, ciąg, szybkość, ciśnienie (np. wody)
wyrypany – wyrobiony, rozwalony
zawdy – zawsze
za dość – za dużo, zbyt wiele
za dość? – za ile? po ile?
zaś – później, potem
ździebko – troszeczkę

2. Choroby i przypadłości

amba – upojenie alkoholowe
babok – kawałek suchej wydzieliny z nosa
bejt – wyczerpany
chruchlać – kasłać
chruchlanie – kaszel
fruzia mieć – być głupim
frybra nm. – gorączka, ale też opryszczka
kipnąć nm. – umrzeć
mglić – nudności
nynci – zbiera się na wymioty
ogroszka – opryszczka
ośpica – ślad po szczepieniu
poruta – wstyd szplina mieć – być głupim
ryptura – przepuklina
wielgo choroba – padaczka zyngleć – zemdleć

3. Części ciała

bebech; bebzon; kałdun – brzuch
dydki – piersi
dźbło – tęczówka
fujty – stopy
giczele – kości goleniowe
gira – noga
glaca nm. – głowa, łysina
gnyk – „jabłko Adama”
grube mięso – udo
hapa, japa – usta, buzia
ikra – łydka
jucha – krew
jadaczka – gęba
kalafa, kalafonia – twarz
kampa – dłoń, chwyt dłonią
kielczoki – zęby
kłaki – włosy
kinol, ginol, kliber – duży nos
kluka – nos
krybuny – krzyże, plecy patrzydło, patrzydełko – źrenica
pazura – ręka
pympek – pępek
szkita – nogi
sznupa nm. – buzia, twarz, gęba
śpik – skroń lub ciemiączko u niemowlęcia

4. Czynności i stany

bombnąć się – uderzyć się
borchać się – dąsać się , być obrażonym
brawyndzić – marudzić
brynczyć – narzekać ; robić komuś na złość
chichrać się – śmiać się
cyganić – kłamać
cytrować – karmić
ćmić – palić papierosy
ćpać – rzucać
ćwirzyć – popisywać się ; wygłupiać się dryzdać, drzyzgać – rozgniatać
draźnić – drażnić ; denerwować
dryzdać – narzekać, marudzić
drzuzgnąć – uderzyć ; rzucić
dudlać – zanosić się płaczem
duldać – pić gwałtownie
dryzdać – narzekać, marudzić
fefry mieć – bać się, czuć strach
furgać – fruwać
futrować nm. – karmić
fryc, frycówa – lanie
fuigać – filmować
fyrać, – uciekać
garnąć się – iść po coś
gilgać – łaskotać
godać – mówić
golnąć sobie – wypić sobie
hajcować nm. – palić w piecu
hapanie nm. – praca ponad siły, na akord
harynda – kradzież z cudzego ogrodu
heklować nm. – szydełkować
hokać nm. – gracować, kopać, pielić
hujtnąć – skoczyć
hybotać się – chwiać się
kielczyć się – uśmiechać się
kikać nm. – patrzeć, podpatrywać
kląkry – stare, niepotrzebne rzeczy
kopsztos – nagłe wydarzenie
krychać – rozdrabniać się ; ucierać
kurynda – forma przekazania wiadomości
kusić – straszyć ; nie spać
ibować – próbować
lajsnąć sobie nm. – kupić sobie coś nowego
laba nm. – wypoczynek, „wolne”
lelać się – cackać się, usypiać
lofry – odwiedzanie znajomych
lofrować – łazikować
łobstalować – zamówić; zarezerwować
mudzić – malować; tracić; marnować
narządzić – pocerować
nabrechtać – zniszczyć, nabrudzić
namknąć się – odejść na bok, odsunąć
narżnąć kogoś – oszukać kogoś
ociotować – oczarować, rzucić urok
odbiglować nm. – m odpracować
odpucować nm. – wyczyścić
dać opeer – „opieprzyć”, dać naganę
pitolić – źle grać na czymś
pizgnąć się – uderzyć cię
pochrympać – uciąć coś niestarannie, nierówno
podwalać się – zalecać się
pomajtać – pomieszać
pomizgniyńcie – smarowanie
porazować – bronować
porwać – ukraść
powłóczyć – bronować
pośrupać – podziurawić , uszkodzić
przebrać – zwichnąć
przechadzka – spacer
przewalić się – przewrócić się
pyntać się – kręcić się pod nogami, przeszkadzać
pylić – pleść
pypłać – brudzić
pyrztać się – krępować się
racha nm. – zemsta
rajcować nm. – podniecać się
rajdać się – wybierać się gdzieś
rozducać – rozrzucać
rozprowiać – dywagować na jakiś temat
rozkwirlać – rozmieszać rozbełtać
rumotać nm. – hałasować
rure mieć – mieć stracha
ryć się – śmiać się
rymować – uprosić się ; ubłagać
rynować się – wybudzić się
sieknąć – uderzyć, paść do nóg
schechłany – zmęczony pracą
stalować się – wygłupiać się, udawać coś, przedrzeźniać kogoś
strykować, sztrykować nm. – robić na drutach
szwyndać się – chodzić bez celu
śrutować – objadać się, napychać się szybko
szmuchlować nm. – oszukiwać, przemycać, spekulować
szporować nm. – oszczędzać, zbierać
sztachnąć się – zaciągnąć się papierosem , fajką
sztos – uderzenie,
szudrać się – drapać się
szukać się – bawić się w chowanego
szwung nm. – pęd, chęć, szybkość
szwyndać się nm. – chodzić bez celu
tośtać się – targać za włosy
ubrechtać – ułamać, ubrudzić
ukrychnąć – ukruszyć
unorać się – ubrudzić się
uskrómnić – posprzątać
uślabrać się – ubrudzić się czymś mokrym , lepkim
winkowanie nm – machanie ręką
wkanrolić się – wpaść w coś
wtochnąć – wnieść
wtrynić się – wepchnąć się
wychyndrać się – wylizać się, wyleczyć się
wyhejbnąć nm. – podnieść
wyćpić – wyrzucać
wynorać – pobrudzić
wyrychtować nm. – naprawić, zrobić, wyszykować się
zawlec – bronować
zafajdać – zawlec się
zborgować nm. – pożyczyć, nagromadzić
zdjąć się – dać zrobić sobie zdjęcie
zebuć – zdjąć buty
żagować – piłować; głośno chrapać

5. Dom i gospodarstwo

amedynki – lekarstwa
antrejka – przedpokój
bardak – bałagan
bejmy – pieniądze
bebechy – pościel
berbela, berbelucha – czysta wódka, bimber
bigiel nm. – wieszak do ubrań,
buzon – młode wino, wino musujące
deczka nm. – serweta ,bieżnik,
deka nm. – kołdra,
drewnik – szopa
dydek – smoczek
fafoły – zanieczyszczenia pływające w cieczy
framuga – piekarnik
futer nm. – karma dla zwierząt
gable, gafle, nm. – widły do ziemniaków
góra – strych
gropa – żelazny garnek na trzech nóżkach
huby – domy na końcu wsi lub miasta
kachel nm. – kafel do pieca,
kachelki – kafle, ger.
kachlok nm. – piec kaflowy,
kachlany nm. – kaflowy piec,
kamlot – duży kamień
kipa nm. – niedopałek, pet, ale i papieros,
kis nm. – żwir,
kista nm. – skrzynia,
klofta – coś dużego i ciężkiego albo duży kawał drewna
kściny – chrzciny
koponka – korytko do wyrabiania masła
kopona – skrzynka do mięsa
kurynda – forma przekazywania wiadomości (obwieszczenia), wiadomość
kurek – kran
kworta – metalowy garnuszek z uchwytem o pojemności jednego litra
łynty – zwiędłe łodygi ziemniaczane
manyż – kierat
modełko – wykrój, wzór
musterko nm. – wykrój, wzór
patelka – patelnia
patyk – chlewik lub jedno stanowisko – przegroda w chlewie
peca – gliniana suszona cegła
pempek – ostatni snopek
piernat – pierzyna
plotki – plecione ozdoby ze słomy
posowa – sufit
podwyrko, podwyrek – podwórko
pomiyszkanie – mieszkanie
pyda – gruby kij
rajwach – zamieszanie, szum, zgiełk
retynta – graty, żelastwo
ryczka – stołek, małe krzesełko
saganek (sagan) – garnek (gar)
skarupy – naczynia fajansowe, ceramiczne, porcelanowe
sklep – piwnica
skoska – wskazówka zegarowa
sprawunki – zakupy
somsik somsiek – część stodoły przeznaczona do składowania zboża, słomy, siana
spodek – materac z pierza
statki – naczynia kuchenne
stołowy – pokój stołowy
stuf – kubek metalowy
sygnarek – sygnaturka, mały dzwon na kościele
sypialka – pokój sypialny
szkiełko – słoik
sznyca nm. – wytłoki buraczane
winkiel nm. – zagięcie, narożnik
wybiyrki – wykopki
wyro – łóżko
zbynk – zepsute jajko (zbuk)
zmówiny – zaręczyny

6. Narzędzia i przedmioty codziennego użytku

bormaszyna nm. – wiertarka
brecha – gruby pręt żelazny
bryle nm. – okulary
cylta – płachta z grubego płótna
dziyrzok – spodnia część międlicy do łamania lnu
dziyrzgacz nm. – grzebień żelazny do dzierzganie lnu, czyli obrywania główek z nasieniem
drach – latawiec
duga nm. – drąg
dinks, dynks nm. – element, część czegoś trudna do określenia
dziabka – motyka
flaszka nm. – butelka
kwirlejka, firlejka – drewienko do mieszania płynów
fonty, fonsztyki – odważniki
heklówka nm. – szydełko
hoczka nm. – graca
hoczyk nm. – pogrzebacz
hybel nm. – strug
igliczki – druty do robótek ręcznych
kara nm. – taczka
kasta nm. – skrzynia
klamoty nm. – narzędzia ; przybory
knybel – zatyczka
knyp, knypek – nóż, nożyk
kopystka – drewniana łyżka
krajzówka – piła tarczowa
kropocz – konewka
krukwia nm. – kula ; łazić o krukwiach – chodzić o kulach
laubzega – mała piła do cięcia metalu
majzel nm. – przecinak
papiór nm. – dokument, zaświadczenie
perpeta – pojazd w kiepskim stanie technicznym
pyntoł – węzeł
rajberka nm. – przyrząd do wygładzania tynku
rubsztok nm. – imadło
sekulory, seksy – okulary
siekocz (krychocz) – ostrze z blachy wygięte w kształcie litery „S” osadzone na trzonku
i służące do rozdrabniania ziemniaków na karmę dla świń
siuńdy, szundy, szondy – nosidła, szelki do wody
snukówka – cerówka, duża igła do cerowania
strychułko – przyrząd do ostrzenia kosy (osełka)
szwamka nm. – gąbka
szmyrgiel nm. raszpel nm – pilnik, szlifierka
szpanga nm. – spinka, zapinka do włosów
szpycka nm. – lufka do papierosów
szruber nm. – szczotka do mycia podłogi sztrykówki, sztryczki nm. – druty do robótek ręcznych
śpilorek – szydło szewskie
śrubsztok – imadło
tasza nm. – torba skórzana, płócienna
tytka nm. – torebka papierowa
urynołek – nocnik
wajcha nm. – część urządzenia służąca do przełączenia
waserwoga nm. – poziomica
werk nm. – mechanizm w zegarku wialnia – urządzenie do rozdzielania plew od ziarna
wihajster nm. – trudna do określenia część urządzenia
wymborek – wiadro
wyrfel nm. – obrotowo zamocowane na futrynie drewienko do zamykania drzwi, bramy
żoga, żożka – piła, piłka
żyr – karma dla zwierząt

7. Miejsca i kierunki

Bin (jadę do Bina) – Szubin (jadę do Szubina)
byszong – nasyp kolejowy
colog nm. – ZOO
cug nm. – przeciąg
fyrtel nm. – okolica, część jakiegoś terenu, zakątek pomieszczenia gamaja – gimnazjum
gemyla – śmietnik
gościniec – karczma
łogónek – kolejka za czymś
kanoł – staw, bajorko
kibel – ubikacja
kiba, kipa – więzienie
kolonialka – sklep spożywczy
łobora – obora
na szage – na ukos
nazod – z powrotem
Rijo – Rynarzewo
skład – sklep
sztreka nm. – ścieżka przy torach kolejowych
szwela nm. – podkład kolejowy
tombank – lada sklepowa

8. Osoby, nosiciele cech

babol – mężczyzna zaniedbany, mało zaradny
babusia – babcia
bejt – wyczerpany, padnięty
blyrwa – o złej, niedobrej dziewczynie lub kobiecie
bracha, brachol – brat
brawynda – maruda, gaduła
bynch – niegrzeczne dziecko, nieślubne dziecko
łachmyta – zaniedbany człowiek
ciacherek – cwaniak
cygon – kłamczuch
ćmok, ćmuk – o kimś zacofanym, ograniczonym lub ponurak
dziaduś – dziadek
famuła – rodzina (z drwiną, ironią lub złością)
fligier nm. – niespokojny, zbyt ruchliwy, człowiek
frechowny nm. – o kimś wrednym, złośliwym, bezczelnym
gelejza – łamaga
glajda – niechluj, brudas, świntuch
guła – niezdara, gapa
heksa nm. – o wyjątkowo złej kobiecie
istny – tamten, ten, to …
kleperbaba nm. – gaduła, plotkara
klamizer – ten, kto zmyśla, kłamca
knajtek – o kimś niewielkiego wzrostu
krzesny – chrzestny
langus – o kimś wysokim
leloch – pieszczoch, maminsynek
lofer nm. – o kimś, kto nie usiedzi w domu
lontrus – powsinoga, chuligan
luj – łobuz
łatus – oberwaniec
łazynga – powsinoga
łoblotany – obeznany w jakiejś dziedzinie
łotynciorz – próżniak
łyngol – o kimś wysokim
mrzygłód – niejadek
Murzaj – Murzyn
nicpoty – niegrzeczny
niedejmuta, nieudałota – o kimś niewydarzonym, ograniczonym umysłowo
nygus – leń
tyrol – mruk
ochlapus – pijak
obski – obcy
opipiały – ogłupiały
papudrok – nieporządny
parzynga, parzyncha – niski, drobny mężczyzna
paterok, patyrok – człowiek byle jak wykonujący jakąś robotę
pener – ktoś podejrzany o bandytyzm
penera – o brudnej, zaniedbane kobiecie
pierdoła – lekceważąco o kimś niemądrym
pipol – elegancik, sztywniak
piyrduśnica – plotkara
potośtany – potargany
pokiecany – potargany
porąbany – niespełna rozumu
rebla – brzydka dziewczyna
rebela – gruba dziewczyna
roboszek – biedak, biedaczek
rojber nm. – nicpoń, łobuz, dziecko,
rura – fajtłapa, ale i dziewczyna
sekutnica – zła, wredna kobieta
sor – nieokrzesany wieśniak
szantrapa – brzydka dziewczyna
szczun – dzieciak (z zabarwieniem negatywnym), gówniarz
szkieber – pogardliwie Niemiec
szmaja – człowiek leworęczny
szmuchlyrz – oszust
szmyrgla mieć nm. – być głupim,
szpec – ktoś obeznany w jakiejś dziedzinie, cwaniak
szplin – głupek
szplina mieć – głupim być
szuszwol – ktoś nieuczciwy, krętacz, ale i brudas
szuchlerz – oszust
śrup – staruch
tuleja – niezdara
tuk – o kimś ciężko myślącym
wiara – koledzy, grupa ludzi
wiśny – zwinny, sprawny, ruchliwy
wylynga – odmieniec, wyrodek
znojdor – niegrzeczne dziecko

9. Potrawy i wyroby spożywcze

ajntop nm. – jednodaniowy szybki obiad lub zupa z kapusty
ajnzbajn nm. – golonka z wody
betki – grzyby
belbela, belbelucha – czysta wódka, bimber
bioły syr – twaróg
buzon – młode wino
chabas – mięso
ćfortka – ćwiartka wódki
dyrdane jajka – jajecznica
dryzdane, dukane pyry – puree ziemniaczane
faryna – mąka ( w innych regionach- cukier!)
fifka – słaba herbata, kawa
frejtka – zupa mleczna z zacierkami
frukta nm. – warzywa
galart, galat – galareta z mięsem
galarypa – kalarepa
grysik nm. – kasza manna
gzik – twarożek ze śmietaną
kaminioki – landrynki
karmelki – cukierki
karmónada – schab
kastler nm. – wędzony boczek
kicha – kiełbasa
kiszczonka – woda po gotowaniu podrobów
klepione jajka – jajecznica na boczku z wodą i mąką
kluszczonka – woda po gotowaniu makaronu lub klusek
krómka – piętka chleba
kubaba – ziele angielskie
kurzyna – kurze mięso
kwaśne – żurek
leberka nm. – wątrobianka
łokowita – denaturat
łobiod – obiad
makocz, makacz – makowiec
młodzie – drożdże
parzycha – zupa z białej kapusty
plyndze nm. – placki ziemniaczane
polywka – zupa z kwaśnej śmietany z ziemniakami w plasterki
przedpołudek – drugie śniadanie (w czasie żniw, sianokosów)
pympek – żołądek drobiowy
pyrki – ziemniaki
ruks – oszczędna zupa z „byleczego”
skrzyczki – skwarki
smolec – smalec
sosyski – cienkie parówki
szagówki – kluski „kopytka”
szkloki – landryny ; twarde cukierki
szlema – kiepskie piwo jasne
szneka nm. – drożdżówka
sznytka nm. – kromka chleba
zuptówka – zupa ziemniaczana ze śmietaną
zylsa – zimne nóżki, galareta z nóżek

10. Rośliny

anbarber – rabarber
angryst (nm.- skrót oznaczający „z języka niemieckiego”) – agrest
aplegra – odnóżka, szczep rośliny
bijony, bujany – piwonie
błun, błyn – bób
buruny – buraczki
czerwone jagody – poziomki
hojar – sosna, krzaki
drzuzgawki – truskawki
filodynder – filodendron
flance – sadzonki
glaski – wiśnie – szklanki
glupki – małe śliwki z których nie odchodzi pestka
grynszpan nm. – bukszpan
jabza – jabłka
kiereje – krzaki
kierzek – mały krzew
korbol – dynia
krzan – chrzan
leżołki – małe dzikie gruszki łogigle – kłujące, obrane z liści gałązki, suche łodygi
macoszki – bratki
modra kapusta – czerwona kapusta
modrok – chaber
redyska nm. – rzodkiewka
świyntojanki – porzeczki czerwone
smrodyny – czarne porzeczki
szablok, szabelki – fasola szparagowa
szczelunka, szczelonka – cebula – dymka
ulyngołki – dzikie gruszki
ziorka – ziarno, nasiona

11. Stroje

ancug nm. – ubranie, garnitur
badejki – kąpielówki
bigle nm. – kanty (na spodniach)
boba, bobka – ciepła zimowa czapka
bordka – tasiemka
bryle nm. – okulary
cajch – drelich, materiał na ubrania robocze
chochoł, chachły – kołnierz
dybki – drewniaki
dynamówy – obszerne majtki lub spodnie
dyrdok – spódnica
filcoki – zimowe buty ze skóry lub gumy z cholewami z filcu
galoty – majtki
glazejki nm. – skórzane rękawiczki
jupa nm. – kurtka
jaczka nm. – kaftanik
kapce – buty do kostek zapinane na rzemyki
katana – obszerne wierzchnie okrycie
kantówy – wyprasowane spodnie
kiereja – długa suknia albo spódnica
kitel nm. – fartuch
lompy – ubrania
papcie – buty
ramiączko – wieszak do ubrań
spódnik – spódnica
szkarpyty – skarpety
ślips nm. – krawat
tresik – podkoszulka bez rękawków
westka nm. – kamizelka

12. Zawody

arkuszerka – akuszerka
atramenciorz – urzędnik
balwiyrz – fryzjer
bamber – rolnik
borowy – leśniczy, gajowy
fliger nm. – lotnik,
golorz – fryzjer
kolyjorz – kolejarz
konowoł – lekarz
kuczek nm. – woźnica
piecorz – zdun
landrat nm. – starosta
listowy – listonosz
smolorz – dekarz smołujący dachy z papy
szkieł, szkielorz – policjant, milicjant

13. Zwierzęta

cielok – cielę
fligier nm. – chudy kurczak
gady – drób
gapa – wrona; kruk
glapy – ptaki krukowate
gąszczok – pisklę gęsi
gulorz – indyk
guła – indyczka
hazol nm. – zając
lamor – duży pies
kejter – pies
kocymber – kot
kokot – kogut
koźlok – koźlę
proszczok – prosię
robok – szkodnik (kuna, lis, łasica)
stwory – zwierzęta gospodarskie

14. Zwroty i powiedzenia

ady – ależ, przecież
a dzietam – ależ skąd
ale żeś się spasła – ale przytyłaś
ale tyngo ta herbata – ale mocna ta herbata
ale un jest żarty – ale on dużo je
bodeśty! – żeby cię, żebyś ty!
bogać tam! – ależ skąd!, nie opowiadaj!
co to za jedyn – kim on jest?
do szyku – dobrze zrobione
dyć – przecież
fyrej stąd – wynoś się
he? – tak?, hm?, no nie?
ino się nie staluj – tylko się nie obrażaj
idź se polotać – idź się pobawić z kolegami
łe jery – o rety
na ukucku – w kucki
no tej – hej ty!
no wej?! – no wiesz?!
prek – precz
szak? – czy tak? prawda?
tej! – hej ty!
wej! – o!, patrz!
wyc nm. – kawał, dowcip
żyć na knybel nm. – żyć bez ślubu

IV. Posłowie

Posłowie
Pracę nad słownikiem, rozpoczęliśmy w maju 2006 roku od zainteresowania młodzieży kulturą i gwarą pałucką. Inspiracją okazał się Ogólnopolski Konkurs Historyczny „Krąg”, w ramach którego uczniowie wykonywali albumy o Pałukach. W pracach uczestników pojawiło się słownictwo charakterystyczne dla naszego regionu. Gdy w czerwcu 2006 Lokalna Organizacja Grantowa – Stowarzyszenie „Żakus” w Anielinach ogłosiła konkurs na projekt dotyczący min. ochrony dziedzictwa kulturowego, zgromadzone materiały posłużyły jako zaczątek do dalszych badań i poszukiwań.
Podczas wakacji członkowie koła historyczno – regionalnego zbierali słówka. Źródłem były: rozmowy z najstarszymi sąsiadami, członkami rodzin, mieszkańcami Szubina, Rynarzewa, Godzimierza i okolic Żnina. Dzisiaj, po zebraniu i opracowaniu słownictwa, mamy świadomość, że jest ono charakterystyczne przede wszystkim dla rejonu Szubina. Korzystaliśmy jednak także ze stron internetowych pana Artura Czesaka „Gwara pałucka”, pana Andrzeja Adamczyka „Moje Pałuki” oraz pana Mirosława Binkowskiego „Mój Żnin” i zakres słów poszerzył się o wyrazy używane szerzej w regionie.
Dużą trudnością podczas pracy okazało się rozróżnienie wyrazów gwarowych od mowy potocznej. Wobec cząstkowych jedynie źródeł dokumentujących gwaryzmy pałuckie zdecydowaliśmy się na umieszczenie wszystkich charakterystycznych dla naszego regionu słów. Język to twór żywy i zakładana granica okazała się płynna. Zauważyliśmy także dominującą obecność gwary miejskiej Poznania wynikającą z dużych wpływów tego miasta na historię i kulturę naszego regionu. Nie chcieliśmy jednak powielać „Słownika gwary miejskiej Poznania”, dostrzegając u nas charakterystyczne różnice wynikające z bliskości Pomorza. Germanizmy (oznaczone w słowniku nm.) interpretujemy jako konsekwencje przenikania się wpływów lingwistycznych różnych kultur i narodowości na terenie Wielkopolski Północno-Wschodniej. Region gminy Szubin, poprzez swoje graniczne położenie, zawiera w sobie cechy ludowe Wielkopolski, Kujaw i Krajny. Został jednak prawie – w porównaniu do ciągle żywych i kultywowanych tradycji ludowych Kcyni, Wągrowca i Żnina – pozbawiony („wypłukany z …”) typowych elementów folklorystycznych. Mamy wobec tego świadomość, że charakter naszej pracy jest przyczynkarski. Około sześćset haseł to z pewnością dopiero początek poszukiwania i gromadzenia słownictwa, w które zaangażować można w przyszłości i młodzież, i starszych. Z tego przeświadczenia wzięła się także nazwa naszego słownika oznaczająca człowieka ubogiego, biedaka. Wierzymy, że kiedyś ta „ubożyna” się wzbogaci.. Pragniemy, aby „Roboszek” zainicjował badania nad kulturą semiotyczną Pałuk, która tak samo jak wielkie dzieła literatury, należy do naszego dziedzictwa narodowego.
Kończąc, składamy podziękowania: pani Marlenie Posadzy motywującej nas skutecznie do pracy, panu Mirosławowi Rzeszowskiemu, który przybliżał młodzieży wiedzę o regionie i opracował graficznie okładkę „Roboszka”, panu Michałowi Poczobuttowi, który opowiedział i uświadomił uczniom jak żywym i dynamicznym zjawiskiem jest język, pani Małgorzacie Serafin za wskazanie germanizmów w gwarze pałuckiej oraz pani Izabeli Plucińskiej za udostępnienie nam „Fonetycznego słownika gwary rogowskiej”, który służył jako materiał porównawczy.
Specjalne podziękowania za bezpłatną konsultację naukową składamy panu Arturowi Czesakowi z Instytutu Języka Polskiego PAN w Krakowie.
Wioletta Karska i Artur Michalak