Według podziału fizyczno - geograficznego Kondrackiego Pałuki należą do obszaru Europy Zachodniej, podobszaru Pozaalpejskiej Europy Zachodniej, prowincji Niżu Środkowo europejskiego, podprowincji Pojezierza Bałtyckiego, makroregionu Pojezierza Wielkopolskiego; w ramach tego ostatniego do trzech mezoregionów: mezoregionu Pojezierza Chodzieskiego i Pojezierza Gnieźnieńskiego i Kotliny Toruńskiej.
             Nazwa Pałuki wywodzi się od słowa "pałąki", oznaczającego nizinę położoną między gruntami obsianymi zbożem. Obszar Pałuk, który wynosi ok. 2000 km² ograniczają następujące współrzędne geograficzne: na wschodzie kolano Noteci - 18^o5` długości geograficznej wschodniej, na zachodzie 17<sup>o</sup>5` długości geograficznej wschodniej, na północy Noteć - 53^o8` szerokości geograficznej północnej i na południu Jezioro Rogowskie 52<sup>o</sup>10` szerokości geograficznej północnej.
             Typy krajobrazu naturalnego oraz jego właściwości są wynikiem procesów deglacjacji w czasie ostatniego zlodowacenia oraz bezpośrednich i pośrednich procesów związanych z wielowiekową działalnością człowieka. Główna faza kształtowania się krajobrazu terenu Pałuk przypada na okres od około 18 000 do 11 000 lat BP, w czasie ustępowania lądolodu ostatniego zlodowacenia. W tym okresie powstały lub zostały ostatecznie ukształtowane główne jednostki krajobrazowe oraz ich charakterystyczne właściwości: moreny czołowe, wysoczyzny morenowe, rynny glacjalne i subglacjalne z wypełniającymi je jeziorami, sandry. Poza działalnością akumulacyjną i egzaracyjną lądolodu, podobnie do wszystkich krajobrazów glacjalnych i fluwioglacjalnych, istotny wpływ na uformowanie się struktury krajobrazu miało wytapianie się lodów w bölingu oraz zakończenie tego procesu, co przypada na okres od 11 800 do 11 000 lat temu. Poza wypełnieniem rynien osadami wodnolodowcowymi powstanie jezior zapoczątkowało akumulację osadów jeziornych, zarówno mineralnych jak i organicznych. Wytopienie lodów spowodowało również powstanie szeregu obniżeń wytopiskowych, z których wiele zachowało się do dnia dzisiejszego. Szczególnie wyraźnie widoczne jest to na terenach zalesionych. Procesy akumulacji, głównie materii organicznej, były związane z podtopieniem dużych powierzchni den rynien przekształconych przez wody roztopowe lub rzeczne (obecna dolina Gąsawki i Noteci). Wraz z ocieplaniem się klimatu postępował proces ewolucji krajobrazu polegający przede wszystkim na ewolucji gleb i szaty roślinnej, oraz w mniejszym stopniu jezior.

             Miasto i gmina Szubin, stanowi część Pałuk dawnego regionu północno - wschodniej Wielkopolski. Najstarsze ślady osad na tym terenie odkryto nad jeziorem w Żędowie i datuje się ich powstanie przed 2500 lat. Sam Szubin pojawia się w źródłach pisanych w 1365 r., za panowania Kazimierza Wielkiego. Najstarsza wzmianka dotyczy Sędziwoja z rodu Pałuków, piszącego się z Szubina, który uznawany jest za założyciela miasta i budowniczego zamku w Szubinie. Sędziwój VI Pałuka był najstarszym synem Sławnika i urodził się około 1328 r. Około 1365 - 1370 zbudowany został szubiński kościół pw. Św. Marcina, którego fundatorem był również Sędziwój.
             Miasto Szubin powstało obok zamku, po prawej stronie rzeki Gąsawki. Historycy przyjmują, że Szubin jest typową nazwą pochodzącą od imienia lub przezwiska pierwszego właściciela albo mieszkańca. Pierwszym mieszkańcem musiał być "Szuba", najprawdopodobniej rzemieślnik, który ze skór licznego w okolicznych puszczach zwierza szył kożuchy zwane "szubami".
             Poza Szubinem do najstarszych miejscowości Ziemi Szubińskiej wymienianych w starych dokumentach należą: Chomętowo (1136 r.), Żędowo (1156 r.), Pińsko (1213 r.), Łachowo (1243), Królikowo (1259 r.), Rynarzewo (1301 r.), Samoklęski, Tur, Żurczyn (1337 r.), Gąbin, Chobielin (1399 r.), Wąsosz (1406 r.), Chraplewo (1471 r.). Szubin był dawniej miastem szlacheckim i poza zamkiem nie posiadał murów ochronnych. Po śmierci założyciela miasta, dobra szubińskie przeszły w ręce Macieja z Łabiszyna herbu Laska, który poślubił Małgorzatę, jedną z trzech córek Sędziwoja, a około 1408 r. Małgorzata otrzymała w spadku klucz szubiński wraz z zamkiem. Dwa lata później Szubin odwiedza król Władysław Jagiełło. W 1435 r. Jan z Czarnkowa kupił od spadkobierców dobra szubińskie. W XVII wieku dobra szubińskie kupił Krzysztof Opaliński herbu Łodzia, który nadał miastu liczne przywileje. Pod koniec tego wieku Szubin trafił w ręce Filipa Konarzewskiego, a po śmierci w 1703 r. dobrami zarządzała Teofila, która poślubiając Jana Wiśniowieckiego, wydzierżawiała dobra szubińskie, które po tym trafiły we władanie rodziny Mycielskich. Stanisław Mycielski rozszerzył prawa miasta nadane przez Opalińskiego. Przez krótki okres Szubin posiadali Skórzewscy i Baranowscy, a około 1818r. dobra nabyła niemiecka rodzina Kiehn'ów. Mimo to Szubin w XIX wieku rozwijał się bardzo wolno, wciąż pozostawał miastem rolniczo-rzemieślniczym, z nielicznymi zakładami przemysłowymi: cegielnią, wytwórnią octu, wytwórnią dachówek, tartakiem i destylarniami spirytusu. Szubin i Ziemia Szubińska zapisały się chlubnie na kartach historii ruchów wolnościowych. Mieszkańcy Szubina brali udział w powstaniach: kościuszkowskim, listopadowym i styczniowym. O utrzymanie polskości w czasie zaborów dzielnie walczyły stowarzyszenia katolickie oraz świeckie, takie jak Towarzystwo Gimnastyczne Sokół.
             Przywiązanie do polskości objawiło się w czasie zwycięskiego powstania wielkopolskiego, które na początku 1919 r. przyniosło Szubinowi upragnioną wolność. W okresie dwudziestolecia międzywojennego Szubin utrzymał status powiatu.
             Okres okupacji hitlerowskiej 1939-1945 odcisnął krwawe piętno na całej Ziemi Szubińskiej. W Szubinie Niemcy utworzyli obóz dla jeńców alianckich. Po wojnie na terenie całego powiatu nie wróciło około 500 osób, które straciły życie w masowych egzeku­cjach, obozach koncentracyjnych, na frontach i wysiedleniu. Miasto zostało wyzwolone 21 stycznia 1945 roku.
             Otoczenie Szubina większymi miastami przemysłowymi nie sprzyjało rozwojowi wielkiego przemysłu. Jego początki wiążą się z XIV-wiecznymi tradycjami rzemieślniczymi. W 1635 roku na terenie Szubina działało 29 zakładów. Z biegiem lat ich liczba sukcesywnie rosła. Na rok 1856 datują się początki Huty Szkła w Turze. Najgwałtowniejsze uprzemysłowienie regionu nastąpiło po II wojnie światowej, kiedy prężnie rozwijały się branże: spożywcza, metalowa, drzewna, mleczarska, maszynowa, konfekcji lekkiej i budowlana. Ożywienie gospodarcze wiąże się z rozwojem budownictwa mieszkaniowego, wznoszeniem nowych osiedli blokowych i domków jednorodzinnych.

             Zgodnie z podziałem terytorialnym określonym w ustawie z dnia 24 lipca 1998 roku o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa (na gminy, powiaty, województwa), badany teren położony jest w zachodniej części województwa kujawsko - pomorskiego.
             Gmina Szubin leży w granicach powiatu nakielskiego. Od południa sąsiaduje z gminą Żnin, od wschodu z gminą Łabiszyn, od północy z gminami Sicienko i Białe Błota, a od zachodu z gminą Kcynia.
             Analizowany teren zajmuje powierzchnię 332,lkm2, z tego 7,7km2 przypada na miasto Szubin - będący ośrodkiem regionu, a jednocześnie centrum administracji i usług publicznych dla ludności wiejskiej.
             Pod względem zajmowanej powierzchni gmina Szubin plasuje się na 2 miejscu spośród wszystkich gmin województwa kujawsko - pomorskiego. Podzielona jest na 28 następujących sołectw: Chomętowo, Ciężkowo, Dąbrówka Słupska, Godzimierz, Grzeczna -Panna, Kołaczkowo, Kornelin, Kowalewo, Królikowo, Łachowo, Małe Rudy, Mąkoszyn, Retkowo, Rynarzewo, Samoklęski Duże, Samoklęski Małe, Słonawy, Smolniki, Stary Jarużyn, Szkocja, Szubin Wieś, Tur, Wąsosz, Wolwark, Zalesie, Zamość, Żędowo, Żurczyn.
             Przez teren omawianej jednostki administracyjnej przebiega trasa drogi krajowej E-5 łącząca Gdańsk z Bydgoszczą, Poznaniem i Wrocławiem. Istotne znaczenie dla regionu ma połączenie autobusowe Szubina z Bydgoszczą, Żninem, Kcynią, Nakłem, Łabiszynem, Poznaniem, Czarnkowem, Mogilnem i Gnieznem. Ogółem przez gminę Szubin przebiega odcinek drogi krajowej, 3 odcinki dróg wojewódzkich, 20 odcinków dróg powiatowych i 31 odcinków dróg gminnych. Szubin to nic tylko węzeł drogowy, ale i kolejowy. Gminę obsługuje linia kolejowa II rzędu jednotorowa, niezelektryfikowana Bydgoszcz - Szubin - Kcynia. Ponadto na badanym terenie istnieje droga wodna. Stanowi ją żeglowny Kanał Notecki będący ostatnim odcinkiem drogi wodnej Górnej Noteci.
             Gmina Szubin leży w zasięgu Pojezierza Gnieźnieńskiego wchodzącego w skład makroregionu zwanego Pojezierzem Wielkopolskim w podprowincji Pojezierza Południowobałtyckiego.
             Według schematu klasyfikacji typologicznej krajobrazów naturalnych Polski obszar gminy to typowy krajobraz nizinny, młodoglacjalny równin i wzniesień morenowych z glebami brunatnymi, płowymi i bielicowymi powstałymi na glinach oraz przewagą pól uprawnych traktowanych jako cecha charakterystyczna użytkowania ziemi na w/w terenie.
             Powierzchnia gminy jest w przeważającej mierze równinna, elementem dominującym w topografii jest pradolina rzeki Noteci i jej dopływu rzeki Gąsawki. Rzeźbę terenu stanowi morena denna z wałami moreny czołowej wznoszącej się średnio od 95 do 120 m n.p.m. Występują tu jeziora rynnowe, o wydłużonych wąskich kształtach i stromych brzegach. Jeziora te znajdują się w strefie Obszau Chronionego Krajobrazu Jezior Żędowskich. Pod względem geomorfologicznym obszar gminy położony jest w środkowej części antyklinorium Kujawsko - Pomorskiego. Licznie wykonane odwierty w rejonie Bydgoszczy i Szubina dostarczyły danych odnośnie utworów starszych od jury występujących na obszarze antyklinorium Kujawsko - Pomorskiego. Perm reprezentują tu utwory cechsztyńskie wykształcone w postaci soli czerwonej i żółtej z wkładkami mułków z nielicznymi ławicami anhydrytu, z licznymi warstwami soli potasowej. W górnej części występują iłołupki czerwone i szare oraz mułki bezwapienne, czerwone z żyłami gipsu. Wyżej leżący trias wykształcony jest w postaci piaskowców zwięzłych, wapnistych oraz piaskowców i łupków ilastych, iłołupków, margli, anhydrytu, iłów, iłów marglistych, wapieni, margli.
Budowa geologiczna:
             Morfogeneza gminy Szubin związana jest z działalnością i wpływem lodowca zlodowacenia północnopolskiego, fazy poznańskiej i dobrzyńskiej. Szczególnie silny wpływ na ukształtowanie terenu miała faza dobrzyńska, która spowodowała głęboką erozję i późniejsze zasypanie wód sandrowych wchodzących w skład przestrzenny pradoliny Noteci - Warty. Formy ww. zasypania sandrowego, w części północno - zachodniej i południowo wschodniej nadbudowują rozległe zespoły zwartych powierzchni osadów eolicznych w około 40% wykształconych w postaci wydm. Powierzchnia akumulacji lodowcowej występująca w postaci rozczłonkowanych płatów w północno - środkowej i południowej części gminy genetycznie związana jest z działalnością lodowca fazy poznańskiej. Jej charakterystyczną cechą jest rozczłonkowanie powierzchni wysoczyznowych glin zwałowych i nadbudowanie ich akumulacyjnymi formami kemowymi.
Krótki rys badań geologiczno - poszukiwawczych.
             Obszar gminy Szubin od szeregu lat był terenem poszukiwań surowców ilastych ceramiki budowlanej i surowców naturalnych. Pozytywne wyniki prac geologiczno - poszukiwawczych uzyskano w zakresie rozpoznania złoża surowców ilastych - gliny zwałowej i iłów warwowych dla cegielni w Szubinie. Złoże udokumentowano w latach 60-tych. W 1971 r. rozpoznano i udokumentowano w Smolnikach złoże piasków kwarcowych do produkcji cegły piaskowo - wapiennej. Powierzchnia udokumentowanego złoża wynosiła 60 ha, a zasoby 5448 tyś. m3 surowca. Generalizując można stwierdzić, że gmina Szubin nie należy do terenów bogatych w bazę surowcową.
             W późniejszych latach udokumentowano następujące złoża:
Żędowo (1977) - piaski drobnoziarniste (złoże nieeksploatowane);
Słonawki (1986) - kruszywo piaszczysto - żwirowe (złoże obecnie eksploatowane);
Żurczyn I (1998) - piaski drobnoziarniste (złoże nieeksploatowane);
Żurczyn II (1998) - piaski drobnoziarniste (złoże nieeksploatowane).

             Gmina Szubin położona jest w granicach 2-ch mezoregionów. Część północna i wschodnia gminy leży w granicy mezoregionu Kotliny Toruńsko Bydgoskiej makroregionu Pradoliny Toruńsko - Eberswaldzkiej, pozostała część gminy leży na terenie Pojezierza Gnieźnieńskiego, wchodzącego w skład makroregionu Pojezierza Wielkopolskiego w podprowincji Pojezierza Południowobałtyciego. Z punktu widzenia geomorfologicznego gmina położona jest w obrębie 2-ch jednostek morfologicznych: wysoczyzny morenowej oraz Pradoliny Noteci. W obrębie wysoczyzny wyróżnić można formy związane z bezpośrednią akumulacją lodowca, do których zaliczyć należy obszar moreny dennej płaskiej, o deniwelacjach do 2 m i nachyleniu terenu do 5% oraz obszar moreny dennej falistej, o deniwelacjach 2 - 5 m i nachyleniu terenu do 10%. Po całej wysoczyźnie rozproszone są pagórki moren czołowych. Ich wysokości względne wy­noszą 5 - 20 m. Wysoczyzna opada ku pradolinie wyraźną krawędzią. W strefie przykrawędziowej występują liczne młode rozcięcia erozyjne. W obrębie wysoczyzny zaznacza się szereg zagłębień pochodzenia rynnowo-wytopiskowego. Na powierzchni wysoczyzny występują ponadto liczne drobne zagłębienia powstałe w wyniku wytapiania się brył martwego lodu ("oczka"). Sandry są nieliczne i niewielkie obszarowo. Towarzyszą one rynnom glacjalnym i dolinie rzeki Gąsawki. Pradolina Noteci - stanowiąca fragment Pradoliny Toruńsko - Eberswaldziej posiada sys­tem teras wykształconych jako: terasa zalewowa, nadzalewowa i wyższa. Terasa zalewowa stanowi dno doliny Noteci i Gąsawki i wznosi się 1 - 3 m nad lustro wody. Terasa nadzalewowa (75 ÷ 78 m npm.) przechodzi bezpośrednio w terasę wyższą wznoszącą się na wysokość 77 ÷ 82 m npm., o urozmaiconej wydmami powierzchni. Całą gminę pokrywają utwory czwartorzędowe. Ich miąższość wynosi przeciętnie 60 ÷ 70 m (lokalnie 20 - 30 do 115). Osady czwartorzędowe występujące na terenie gminy są głównie osadami starszych faz zlodowacenia bałtyckiego. Utwory plejstoceńskie charakteryzują się dużą zmiennością frakcji. Gliny najstarszego zlodowacenia południowo-polskiego zachowały się fragmentarycznie. Pod nimi zalega seria utworów rzecznych i fluwioglacjalnych. Wyżej występuje rozległa seria utworów interglacjału eemskiego. Są to osady fluwioglacjalne i zastoiskowe - piaski, żwiry i mułki. Gliny ostatniego zlodowacenia - są lokalnie przedzielone piaskami fluwioglacjalnymi oraz iłami zastoiskowymi interstadiału oryniackiego. Akumulaty wypełniające pradolinę to plejstoceńskie piaski i żwiry akumulacji wodnolodowco­wej, piaski rzeczne oraz holoceńskie piaski wydmowe i torfy. Doliny i rynny zasypane są piaszczysto - żwirowymi utworami teras akumulacyjnych, piaskami rzecznymi i torfami. Naj­młodsze utwory holoceńskie zalegają w rynnach jeziornych, dolinach rzecznych i pradolinie Noteci. Są to mady, piaski rzeczne, torfy i gytie. Pola wydmowe - to przewiane piaski rzecz­nych teras akumulacyjnych i częściowo akumulacji lodowcowej. Mady rzeczne wykształcone są w postaci piasków gliniastych, glin pylastych, pyłów. Na znacznej części powierzchni gminy występują także utwory trzeciorzędowe. Brak ich jedy­nie na kulminacji szubińskiej. Osady trzeciorzędu starszego to mułki, iły toruńskie, piaski i piaskowce glaukonitowe oligocenu i eocenu. Utwory trzeciorzędu młodszego to mioceńskie piaski drobnoziarniste z domieszką pyłu węgla brunatnego, mułki, iły oraz węgiel brunatny. Miąższość warstw piasz­czystych waha się w granicach 10 - 35 m (lokalnie 64 m lub 2 - 5 m). Najmłodsze utwory trzeciorzędu, pliocenu to tzw. iły poznańskie (pstre). Ogólna miąższość utworów plioceńskich wynosi średnio 20 - 50 m (lokalnie 80). Poniżej utworów trzeciorzędowych występują utwory jury. Głównie są to osady jury dolnej - liasu, wykształcone w postaci piaskowców, glin popielatych, iłów, mułków, łupków. Utwory doggeru reprezentują piaskowce, mułowce, łupki, wapienie, sferosyderyty, mar­gle. Miąższość waha się od 175 do 300 m. Natomiast malm występuje w pn. - wsch. części gminy w postaci wapieni oolitowych, piaskowców, łupków, mułowców, iłowców i wapieni dolomitycznych. Odrębnego omówienia wymagają warunki fizjograficzne miasta Szubin. Miasto położone jest na granicy dwóch jednostek geomorfologicznych: wysoczyzny morenowej dennej i pradoliny Noteci (Noteci - Warty). Współczesna zabudowa miasta ograniczona jest właściwie do strefy krawędziowej wymienionych jednostek. Morenę denną okolic miasta reprezentuje na ogół morena płaska, urozmaicona zagłębie­niami, w charakterze rynnowym lub wytopiskami oraz wydmami zlokalizowanymi w strefie kontaktowej moreny dennej i krawędzi doliny Gąsawki. Kompleks wzgórz w północnej części miasta reprezentuje moreny spiętrzone.
             Dolina Gąsawki posiada charakter wybitnie rynnowy, także jej ujściowy do Pradoliny Noteci odcinek - posiada również charakter rynny glacjalnej, przekształconej przez późniejsze procesy rzeczne. Najstarsze ogniwo stratygraficzne stanowi glina morenowa występująca bądź na po­wierzchni, bądź pod przykryciem piasków fluwioglacjalnych. Równy wiek z gliną posiadają też piaski zwałowe. Piaski fluwioglacjalne stwierdzono głównie w strefie moreny czołowej oraz w strefie krawędziowej doliny Gąsawki. Seria piasków budujących rozległy poziom terasy doliny Gąsawki - jest bądź serią akumulacyjną wód roztopowych, bądź serią wód rzecznych. Serię utworów najmłodszych reprezentują osady zalegające w bezodpływowych zagłę­bieniach typu wytopiskowego, wydmy bądź utwory deluwialne.

             Wg podziału R. Gumińskiego, gmina Szubin znajduje się na pograniczu dzielnicy nadnoteckiej i środkowej. Dzielnica nadnotecka, w obręb której wchodzi północna część gminy, ma charakter przejściowy od chłodnej dzielnicy pomorskiej do cieplejszej środkowej. Dni z przymrozkiem jest ok. 107 ÷ 108, dni mroźnych 30 ÷ 35. Opady wynoszą średnio ok. 550 mm/rok, czas trwania pokrywy śnieżnej 38 ? 50 dni. Długość okresu wegetacyjnego wynosi 200 ÷ 215 dni. Południowa część gminy znajduje się w dzielnicy środkowej, charakteryzującej się najniższymi w Polsce opadami (poniżej 500 mm/rok). Liczba dni mroźnych 30 ÷ 50, dni z przy­mrozkami 100 ÷ 110. Czas trwania lata należy do najdłuższych w Polsce - 94 dni. Czas trwania pokrywy śnieżnej 30 ÷ 60 dni. Okres wegetacyjny trwa 210 ÷ 220 dni. Średnia roczna temperatura wynosi 7,1 ÷ 7,6°C, natomiast średnia najcieplejszego miesiąca - lipca wynosi 17,2 ÷ 17,9°C, najzimniejszego - lutego -3,3 ÷ 3,3°C.
             Generalnie należy stwierdzić. iż średnie miesięczne temperatury w ciepłej porze roku są w pradolinie niższe niż na wysoczyźnie o 1,5 ÷3,5°C (przy gruncie o 1,2 ÷ 7,8°C). Liczba przymrozków przygruntowych w pradolinie jest większa o 20. Najniższe średnie wartości wilgotności notuje się w maju 50 ÷ 70 %, najwyższe w grudniu i listopadzie 85 ÷ 90 %.
             Średnie roczne zachmurzenie wynosi 6,0 ÷ 6,6 stopnia pokrycia nieba. Dni pogodnych jest w roku ok. 40 ÷ 50, pochmurnych około 140. .
             Przeważającym wiatrem jest zachodni 23,7 % i południowo-zachodni 16,3 %. Występuje tu najniższy, rzeczny odpływ jed­nostkowy (1,0 - 1,21 l/s km2). Średnio wartości te wynoszą 2,5 -3,0 l/s km2.

             Głównymi zbiornikami wód powierzchniowych na terenie gminy są: rzeka Noteć, Gąsawka, fragment Górnego Kanału Noteckiego oraz jeziora: Żędowskie (64,8 ha), Wąsowskie (58,0 ha), Gąbińskie (48,3 ha), Skrzynka (20,2 ha), Bagno (24,8 ha), ponadto 6 mniejszych jezior o powierzchni l ÷ 2,5 ha.
Dane o ciekach Ziemi Szubińskiej:
Gąsawka ma długość 55,9km i powierzchnię zlewni 583 km2.
Pomorka ma długość 29 km i powierzchnię zlewni 94,6 km2.
Biała Struga ma długość 9,8 km i powierzchnię zlewni 117,8 km2.
Czarny Rów ma długość 13 km i powierzchnię zlewni 59,1 km2.

             Czwartorzędowe zbiorniki wód podziemnych dzielą się na dolinne i wysoczyzny morenowej. Wśród zbiorników dolinnych, bardzo ważny jest dolinny zbiornik Rowu Noteckiego występujący na terenie pradoliny Noteci - Warty oraz Kotliny Toruńskiej. Wodonośne są tu piaski rzeczne i wodnolodowcowe oraz piaski akumulacji lodowcowej na piaskach wodnolo­dowcowych. W pradolinie Noteci zalegają piaski i mady rzeczne oraz torfy. Zwierciadło wody jest swobodne i występuje na głębokości 0,9 ÷ 6,0 m.
             Wydajność eksploatacyjna z jednego otworu wynosi ok. 38 ÷ 45 m3/h (lokalnie 15 m3/h). Poza pradoliną i kotliną, na terenach występowania utworów terasowych - wydajność z jednego otworu jest rzędu kilku do kilkunastu (5 ÷ 18), lokalnie do 25 m3/h. Wody te nie są w dostateczny sposób izolowane od powierzchni, co stwarza możliwość zanie­czyszczeń bakteriologicznych. Zbiornik wysoczyzny morenowej stanowi peryferyjną część jednostki zwanej zbiornikiem rów­niny kujawskiej. Poziom plejstoceński składa się z 2-ch ÷ 3-ch horyzontów wodonośnych. Miąższość utworów piaszczysto-żwirowych przewarstwiających gliny morenowe waha się w granicach 10 ÷ 25/30 m (lokalnie 40 ÷ 50 m). Zwierciadło wody jest przeważnie pod ciśnieniem 1 ÷ 3, lokalnie 5 atm. Wydajność z pojedynczych otworów kształtuje się na poziomie 20 ÷ 55 m3/h (sporadycznie 5 ÷ 105 m3/h). Wody w okolicach Szubina wykazują nadmierne ilości chlorków, co ma związek z ługowaniem wodonośnych utworów permskich w wysadach solnych i przenikaniem wód zasolonych do horyzontów jury, trzeciorzędu i czwartorzędu. Są to zbiorniki oznaczone zgodnie z numeracją profesora Kleczkowskiego:
nr 138 - pradolina Toruń - Eberswalde (Noteć) - jest to obszar ONO, czyli największej ochrony GZWP (w utworach czwartorzędowych);
nr 143 - Subzbiornik (Tr) Inowrocław - Gniezno.

             W trzeciorzędzie wodonośne są mioceńskie piaski drobnoziarniste, zalegające wśród iłów, mułków i węgla brunatnego. Poziom ten jest izolowany od czwartorzędowego iłami pliocenu. Warstwy piaszczyste tego poziomu mają zmienną miąższość - przeważnie 10 ÷ 35 m.
             Zwierciadło wody jest pod ciśnieniem 7 ÷ 9 atm.
             W centralnej części gminy pod trzeciorzędem i lokalnie czwartorzędem zalegają piaskowce i iły liasu, które stanowią poziom wód szczelinowych, o wydajności z jednego otworu do kilkunastu m3/h. Wody te nie są eksploatowane ze względu na ich zasolenie.
             Wielkości stężeń chlorków, przekraczające dopuszczalną normę (w zakresie od 328 mg/dm3 do 2510 mg/dm3) stwierdzono już w trakcie dokonywania odwiertów dla niektórych studni na terenie ujęć.

             Gleby na terenie gminy są dość znacznie zróżnicowane. Powszechnym typem są gleby wytworzone w piaskach typu bielicowego i brunatnego. Są to gleby piaszczyste, naglinowe. Gleby piaszczyste lite (występujące na sandrach) oraz gleby piaszczyste tworzą niewielkie are­ały na kulminacjach terenu.
             Gleby piaszczyste naglinowe składają się ze zbielicowanych piasków słabogliniastych lub gli­niastych lekkich, zalegających na podłożu gliniastym. Posiadają one przeważnie klasę IVa i IVb.
             Sporadycznie spotyka się piaski gliniaste mocne podścielone glinami klas IIIa i IIIb użytków ornych.
             W litych piaskach sandrowych - powstały gleby piaszczyste, słabogliniaste klas IVb, V i VI. Na kulminacjach terenowych spotyka się gleby piaszczyste całkowite.
             Dla gleb wytworzonych w glinach skałą macierzystą jest glina zwałowa. Większość tych gleb w klasach bonitacji III - IV wykazuje duży stopień zbielicowania.
             W pradolinie Noteci, Gąsawki, Kanału Noteckiego i w licznych zagłębieniach bezodpływowych, jak również rynnach jeziornych występują gleby bagienne. Czarne ziemie wytworzone w piaskach lub glinach zajmują obniżenia terenowe lub strefy podkrawędziowe w dolinach rzecznych.

             Teren gminy Szubin na mapie przyrodniczej województwa kujawsko-pomorskiego wyróżnia się bogactwem flory i fauny. Jest ono rezultatem nic tylko dużego zróżnicowania środowisk, ale też wynika z faktu lokalizacji w bezpośrednim sąsiedztwie jednego z głównych na Niżu Środkowoeuropejskim szlaków migracji roślin i zwierząt (wzdłuż Pradoliny Toruńsko - Eberswaldzkiej). Niestety, stopień rozpoznania aktualnych zasobów przyrody gminy Szubin należy ocenić jako znikomy. Większość informacji na ich temat pochodzi bowiem w najlepszym przypadku sprzed dwudziestu lat.
             Dużą część powierzchni gminy (blisko 34%) zajmują lasy. W większości są to monokultury sosnowe nawiązujące swą specyfiką do zbiorowisk borowych przede wszystkim suboceanicznego boru świeżego Leucobryo - Pinetum, a w miejscach podmokłych - wilgotnego boru śródlądowego (Molinio­ - Pinetum). Spotyka się tu również niewielkie płaty dąbrowy świetlistej (Potentillo albae - Quercetum). W dolinie Gąsawki i Noteci nierzadkie są łęgi jesionowo - olszowe (Circaeo - Alnetum) i wiązowo - jesionowe (Ficario - Ulmetum campestris), a w miejscach ze stagnującą wodą olsy porzeczkowe (Ribo nigri - Alnetum). Często towarzyszą im łozowiska reprezentujące zespól Salicetum pentandro - cinereae.
             Tereny niezalesione zajmują agrocenozy i użytki zielone, ostatnie szczególnie powszechne wzdłuż doliny Gąsawki i Noteci.
             Z obszaru gminy Szubin notowano obecność roślin kserotermicznych (między innymi miłka wiosennego Adonis vernalis i ostnicy Jana Slipa joanis) i słonolubnych (wśród nich uznane za wymarłe w Polsce, ujęte w "Polskiej czerwonej księdze roślin" muchotrzew trwały Spergularia media i ostrzew rudy Blysmus rufus). Stanowisko pierwszych zlokalizowane było w Foluszu koło Kowalewa, a drugich między Słonawami i Pińskiem.
             Spośród innych interesujących gatunków roślin notowanych jeszcze w latach siedemdziesiątych z obszaru gminy, a obecnie uznaną za wymarłą wymienić należy sasankę zwyczajną Pulsalilla vulgaris.
             Na łąkach nadnoteckich przypuszczalnie występuje też brzoza omszona Betula humilis, lecz brak dotąd informacji potwierdzających ten fakt.
             Obecnie nie sposób zestawić listy chronionych gatunków roślin występujących na terenie gminy Szubin. Wiele z wcześniej wykazywanych stąd gatunków już tu nie występuje, a pojawiają się też nowi przybysze. Powyższe wskazuje na pilną potrzebę przeprowadzenia gruntownej inwentaryzacji florystycznej i fitocenologicznej jako podstawy do wyznaczenia terenów przyrodniczo cennych i planowania działań ochronnych. Prace takie powinny być połączone z inwentaryzacją faunistyczną.
             Stosownie do zróżnicowania florystycznego bogata, ale także bardzo słabo rozpoznana jest też fauna gminy Szubin. Spośród wielu notowanych stąd jeszcze trzydzieści lat temu gatunków zwierząt wymienić należy dropia (Otis tarda) i żółwia błotnego (Emys orbicularis). Obecnie już one nie występują, a przynajmniej brak na ich temat nowych informacji...
             Duża część lasów Nadleśnictwa Szubin wchodzi w skład Puszczy Bydgoskiej. Jest ona ważnym ogniwem naturalnego korytarza ekologicznego o znaczeniu międzynarodowym łączącym wzdłuż Wisły, Kampinoski Park Narodowy, przez Lasy Gostynińsko-Włocławskie z Borami Tucholskimi.
             Niektóre fragmenty Nadleśnictwa Szubin znalazły się w granicach obszarów chronionego krajobrazu. W południowo-wschodniej części Nadleśnictwa (obręb Łabiszyn) znajduje się Obszar Chronionego Krajobrazu "Jezior Żędowskich" i niewielki fragment Obszaru Chronionego Krajobrazu "Jezior Żnińskich". Pół­nocno-zachodnia część Nadleśnictwa leży w granicach "Nadnoteckiego Obszaru Chronionego Krajobrazu".
             Na terenie Nadleśnictwa Szubin znajdują się trzy rezerwaty leśne: "Borek", "Grocholin" i "Ostrów Pszczółczyński".
             Rezerwat "Borek" utworzono w 1958 roku na powierzchni 0,48 ha. Leży on w dolinie Noteci, w obrębie Samostrzel. Chroni się w nim naturalny, wieloga­tunkowy łęg olszowo-jesionowy i grąd z ponad 250-letnim drzewostanem dębo­wym z domieszką lipy, jesionu wyniosłego oraz wiązów. W runie rośnie wiele gatunków rzadkich i chronionych, w tym między innymi: lilia złotogłów Lilium martagon, przylaszczka pospolita Hepatica nobilis, wawrzynek wilczełyko Daph­ne mezereum i marzanka wonna Galium odoratum.
             Rezerwat "Grocholin" utworzono w 1967 roku na powierzchni 12,10 ha. Leży on nad rzeką Kcynianką w dolinie Noteci. Głównym celem ochrony jest w nim zachowanie fragmentu naturalnego lasu z zespołami łęgu wiązowo-jesionowego Ficario-Ulmetum campestris i grądu niskiego Tilio-Carpinetum corydaletosum w odmianie kujawskiej. W drzewostanie przeważają dorodne wiązy (wiąz polny Ulmus minor). Duży udział ma też grab Carpinus betulus, jesion Fraxinus excel­sior i dąb szypułkowy Quercus robur, a w dolnych warstwach również klon polny Acer campestre. Na szczególną uwagę zasługują obserwowane w trakcie badań kwitnące i dorodne pędy bluszczu pospolitego Hedera helix, wspinające się licz­nie po pniach drzew. Z innych rzadkich roślin występują w rezerwacie między innymi: kokorycz wątła Corydalis intermedia, kokorycz pusta Corydalis cava i dzwo­nek szerokolistny Campanula latifolia.
             Rezerwat "Ostrów Pszczółczyński" utworzono w 1974 roku na powierzchni 16,80 ha. Leży on nad Górnym Kanałem Noteckim w obrębie Łabiszyn. Utwo­rzono go dla ochrony naturalnego lasu liściastego, w którego drzewostanie licznie występuje lipa szerokolistna Tilia platyphyllos. Przez Polskę przebiega pół­nocna granica zasięgu tego gatunku. Inne najbliższe stanowiska lipy szerokolist­nej znajdują się aż koło Tomaszowa Lubelskiego i w okolicach Radomska. Tilia platyphyllos jest w Ostrowie reliktem z okresu postglacjalnego optimum klimatycznego.
             Na terenie rezerwatu występuje łęg olszowo-jesionowy Circaeo-Alnetum oraz odmiana kujawska grądu niskiego Tilio - Carpinetum corydaletosum, w wariancie z czosnkiem niedźwiedzim Allium ursinum. Z chronionych lub rzadkich i intere­sujących roślin rosną między innymi: żywiec bulwkowaty Dentaria bulbifera, czo­snek niedźwiedziAllium ursinum, jaskier kaszubski Ranunculus cassubicus, krusz­czyk szerokolistny Epipactis latifolia, listera jajowata Listera ovata, gnieźnik le­śny Neottia nidus-avis, wawrzynek wilczełyko Daphne mezereum, kokorycz pusta Corydalis cava i fiołek przedziwny Viola mirabilis.
             Na obszarze Nadleśnictwa znajdują się inne obiekty o dużych wartościach przyrodniczych, w tym lasy o charakterze naturalnym i dużym bogactwie flory­stycznym. Należą do nich między innymi: uroczysko Ameryka, uroczysko Dzie­wierzewo (obręb Szubin), uroczysko Załachowo (obręb Łabiszyn) i uroczyska Izabelin, Kraczki i Rudy (obręb Samostrzel). Również w leśnictwach Drogosław (obręb Łabiszyn) i Dębogóra (obręb Samostrzel) można obserwować duże frag­menty naturalnych dąbrów i grądów.
             Prace terenowe oraz dane z literatury wykazują występowanie na terenie Nadleśnictwa Szubin wielu osobliwości florystycznych. Niektóre z nich tworzą liczne lub bardzo liczne populacje. Oprócz wyżej wymienionych gatunków rosnących w rezerwatach na szczególną uwagę zasługują: pierwiosnka lekarska Primula veris, dziewięćsił bezłodygowy Carlina acaulis, bagno zwyczajne Ledum palustre, kosaciec syberyjski Iris sibirica (liczna populacja) i przebiśnieg Galan­thus nivalis.

Bezkręgowce
             Ślimaki lądowe Gastropoda. Najwcześniejsze dane faunistyczne znaleźć można w pracy A. Krausego z drugiej połowy 19. stulecia, dotyczącej ślimaków lądowych z Bydgoszczy i okolic, a zatem odnoszących się przynajmniej w części do sąsiednich Pałuk. Autor ten podaje 44 gatunki, które za badaczem niemieckim wymienia również Riedel w Katalogu ślimaków Polski.
             Interesujący gatunek ślimaka, Vertigo alpestris Alder; wymieniają Urbański oraz Wodziczko i in. z Ostro­wa Dzikiego koło Brzozy pod Szubinem. Górski ten gatunek posiada na niżu rozproszone, nieliczne stanowiska, m. in. na Pałukach.
             Ślimaki wodne na obrzeżu dawnych województw: bydgoskiego, toruńskiego i włocławskiego, a więc na interesującym nas obszarze badał Droz­dowski (1979). Autor ten wykazał 35 gatunków, w tym do najrzadziej występu­jący na tym obszarze należą: Bithymia leachi Shepp., Gyraufus albus (Mull.) i Ancylus fluviatilis (Mull.).
Owady
             Błonkoskrzydłe - Hymenoptera. Przedstawiciele tej grupy na obszarze Wielkopolski i Kujaw są dobrze poznane, zwłaszcza żądłówki, dzięki badaniom O. Meyera, R. Meyera, V. Torki i J. W. Szulczewskiego.
             R. Meyer zebrał z północno-wschodniej Wielkopolski (głównie okolic Bydgoszczy) 118 gatunków pilarzowatych Tenthredinidae. Listę tą uzupełnił Szulczewski o 54 gatunki, zebrane w Brudzyniu.
             Gąsieniczniki - Ichneumonidae dawnej Prowincji Poznańskiej badał V. Torka, z czego część danych dotyczy interesującego nas obszaru.
             Żądłówki - Aculeata [Chrysididae, Sapygidae, Mutilidae, Scoliidae, Tiphidae, Methocidae, Myrmosidae, Vespidae, Psammochasidae (= Pompilidae)], Sphecidae zbierał również Oskar Meyer z Bydgoszczy (ojciec wyżej wymienione­go R. Meyeni), a wynikiem jego pracy był wykaz 229 gatunków złowionych w okolicy Bydgoszczy, Nakła i Brudzynia. Część tych danych cytuje również Szul­czewski w swojej pracy o żądłówkach Wielkopolskiego Parku Narodowego.
             Dodatkowo o Chrysididae - pasożytach gniazdowych innych żądłówek - Wielkopolski, w tym z okolic Wągrowca, Żnina, Brudzynia, Janowca Wlkp. i Kcyni informują prace Torki i Szulczewskiego. Dane te znalazły się również w części XXVI z. 3 Katalogu fauny Polski.
             Znajomość owadów zapylających - pszczół Apoidea w dawnej prowin­cji Poznańskiej zawdzięczamy głównie V. Torce, który badał zwłaszcza tereny nadnoteckie od Nakła po Bydgoszcz oraz Pałuki od Brudzynia pod Ja­nowcem Wlkp. po Żnin, skąd wymienia 119 gatunków, w tej liczbie 11 gatunków trzmieli. Dane te, pomimo odległych czasów badań, nie mają dziś wyłącznie historycznego znaczenia, bowiem zostały potwierdzone przez badaczy później­szych, ponadto stanowią niezwykle cenny materiał do porównań i badań nad procesami zmian fauny. Nie można w tym miejscu pominąć również publikacji Szulczewskiego, dotyczącej wprawdzie pszczół Wielkopolskiego Parku Na­rodowego, w której badacz ten jednocześnie informuje o występowaniu poszcze­gólnych gatunków na terenach ościennych, a więc podaje przy okazji wiele danych o Apoidea Ziemi Pałuckiej. Pszczoły z uroczyska koło młyna "Folusz" nad Gąsawką pod Szubinem wymienia też Banaszak. Na niewielkim wzgórzu wydmowym, wznoszącym się 5 m ponad poziom otaczających, go torfiastych łak autor ten odnalazł 25 gatunków pszczół Apoidea, w tym rzadko obserwowanego w Polsce trzmiela tajgowego Bombus jonellus (K). Uroczysko to opisał przed Wojną J. Urbański, piszą też o nim Wodziczko i inni. O dwóch gatunkach trzmieli z Marcinkowa donosi również Szulczewski.
             Podobnie jak tereny nadnoteckie, dobrze zbadana jest również pozostała część Wielkopolski, głównie przez Banaszaka, a także sąsiedni obszar Kotliny Toruńskiej, badany przez Pawlikowskiego. Z całego obszaru Wiel­kopolski znanych jest około 260 gatunków Apoidea, z Kotliny Toruńskiej od 135 (tereny wydmowe) po 183 gatunków w środowiskach leśnych. Biorąc więc pod uwagę wielkość obszaru Pałuk, liczba 125 podawana przez dawniejszych faunistów wydaje się bliską rzeczywistej.
             Trudno w tym miejscu nie wspomnieć o najbardziej znanym przedstawicielu zapylaczy - pszczole miodnej Apis mellifera L. Obecnie Kujawsko-Pomorski Związek Pszczelarzy w Bydgoszczy posiada tylko jedno zarejestrowane koło psz­czelarzy w Żninie, gdzie są długie tradycje ruchu związkowego pszczelarzy, się­gające drugiej połowy 19-stego stulecia. Dzisiaj pszczelarstwo na Pałukach, jak i w ca­łym kraju, przeżywa głęboki kryzys. Ze względów ekonomicznych nie interesują się nimi ludzie młodzi, a starsi pszczelarze ograniczają wielkość pasiek. W tym czasie liczba uli pszczelich spadła do 37% stanu z początku lat 80. minionego wieku.
             Chrząszcze - Coleoptera. Badania dr. M. S. Stachowiaka (ATR, Bydgoszcz) z lat 1977-1995 przyniosły informacje o 96 gatunkach, w tym 54 gatunkach Carabidae. Dominują gatunki pospolite na całym obszarze Wielko­polski. Na większą uwagę zasługują: gatunki chronione - Calosoma auropunctatum (Herbst) - okolice Annowa, Carabus problematicus, Herbst - Sarbinowo pod Żninem, C. clatratus L. - Wąsosz,gatunki rzadkie - Nebria livida (L.) ­ Gąsawa nad Jeziorem Gąsawskim, Lasiotrechus discus (R) - Wenecja, Amara littorea Thoms. - Wenecja, Dromus quadricollis Ą. Mor. - Wenecja i gatunek występujący na granicy swojego zasięgu -Agonum viridicupreum (Goeze)­ Biskupin.
Ryby
             Jak wynika z informacji prof. A. Przystalskiego, szczegółowych badań na­ukowych ichtiofauny na Paukach nie prowadzono. Skład ichtiofauny jest typo­wy dla niżu Polski. Łącznie występuje tu około 30 gatunków, w tym chronione: piekielnica, różanka, śliz, koza, piskorz. Jeziora zasiedlają pospolite krajowe ryby, których liczebność i skład gatunkowy zależy od wielkości, typu tro­ficznego zbiornika oraz gospodarki rybackiej. Sposób jej prowadzenia, zakres i poziom odłowów, zarybianie gatunkami rodzimymi lub obcymi wpływa w istotny sposób na bioróżnorodność wód. We wszystkich typach zbiorników o średniej żyzności występuje szczupak, lin, karp, leszcz, płoć, karaś pospolity, węgorz, miętus, sandacz, okoń. Z form mniejszych, bez gospodarczego znaczenia, pospolity jest kiełb, krąb, ukleja, słonecznica, wzdręga, sumik karłowaty, jazgarz i ciernik. W małych zbiornikach, takich jak stawy i doły potorfowe, prze­waża szczupak, lin, karaś pospolity i srebrzysty oraz piskorz.
Płazy
             Na obszarze Pałuk występują wszystkie obecne na niżu Polski gatunki płazów- 12 gatunków i 1 hybrydogenetyczny mieszaniec. Spośród płazów ogoniastych nadal licznie występuje traszka zwyczajna, rozradzająca się w dołach potorfowych, stawach i rowach. Bardzo nieliczna, chociaż równomiernie roz­mieszczona jest największa spośród traszek - traszka grzebieniasta.
             Z trzech krajowych gatunków ropuch pospolicie występuje ropucha szara. Pozostałe dwa gatunki - ropucha zielona, a zwłaszcza paskówka - występują coraz rzadziej. Miejscami rozrodu ropuch są wypłycone partie jezior, stawy, zwłaszcza śródpolne, glinianki, stawy hodowlane, zastoiska wody w żwirowniach.
             Z krajobrazem rolniczym związana jest grzebiuszka ziemna, która goduje wczesną wiosną we wszystkich typach zbiorników wodnych. Stawy, rowy i torfianki zasiedla ginący kumak nizinny. Z obrzeżami lasów, sadami, łąkami związana jest rzekotka drzewna. Goduje z reguły w stawach, również śródleśnych. Rodzaj żab reprezentują dwa gatunki żab brunatnych: pospolita na wilgotnych łąkach, pastwiskach, w olsach i łęgach żaba trawna i zasiedlająca wilgotne łąki, lasy i bory mieszane żaba moczarowa. Drugą grupą są żaby zielone. W stawach Słupy - stwierdzo­no występowanie największego płaza bezogonowego Europy - żaby śmieszki. Pospolicie i licznie występuje żaba jeziorkowa, której biotop stanowią wszystkie typy zbiorników wodnych. Żaba wodna jest naturalnym, płodnym mieszańcem żaby śmieszki i jeziorkowej.
Gady
             Na, obszarze Parku występują wszystkie niżowe gatunki gadów. Pospolita jest jaszczurka zwinka. Występują dwa jej podgatunki, ilościowo prze­ważający o typowym, zielono-brunatnym ubarwieniu Lacerta agilis agilis i bardzo rzadko notowany L. agilis erythronata z cynamonowym grzbietem. Można je spotkać na nasłonecznionych stokach, polanach, trawiastych zrębach i w miejscach ruderalnych. Drugi gatunek jaszczurka żyworodna, bytuje w niskiej roślinności na terenach wilgotnych, skrajach lasów i występuje licznie w rozproszeniu na całym obszarze. Pospolitym mieszkańcem wilgotnych partii lasów i borów mieszanych jest beznoga jaszczurka - padalec, nadal względnie liczny gad leśny. Nad śródleś­nymi zbiornikami wodnymi, zwłaszcza na torfowiskach, podmokłych łąkach, skra­jach lasów występuje zaskroniec zwyczajny. Rzadkim gadem jest żmija zygzakowata, najczęściej o brunatnej barwie grzbietu ze słabo zaznaczonym zygza­kiem. Odmianę czarną, bez zygzaka, spotykano tylko na torfowiskach. Środowi­skiem życia żmij są polany, obrzeża torfowisk, skraje lasów, głazowiska.
Ptaki
             Liczba 132 gatunków lęgo­wych obejmuje ptaki z zabagnionej części doliny Gąsawki w okolicy Bagna Słu­py, między Dąbrówką Słupską a Wolwarkiem, która powinna, jak postuluje prof. A. Przystalski (inf. ustna), znaleźć się w obrębie przyszłego Parku Krajobrazowego, a przy­najmniej w jego otulinie. Aby Bagno Słupy objąć częściową ochroną rezrwatową postuluje również Bednorz. Jest to miejsce lęgowe bąka (2-3 pary), gęgawy (6-8 par), kani czarnej i rdzawej (po 1 parze) błotniaka stawowego (3-5 par), kropiatki (2-3 pary), zielonki (1 para), derkacza (3-5 par), żura­wia (3 pary), kulika wielkiego (5-6 par), orła bielika (1 para), beka krzyka (3-5 par), remiza (3-4 pary).
             Charakterystyczną cechą krajobrazu są jeziora. Z ptaków wodnych lęgnących się na wszystkich jeziorach, a zwłaszcza na dużych w średnim stopniu zeutrofizowanych z rozwiniętym pasem roślinności wynurzonej wymienić należy następujące: perkoza dwuczubego, krzyżówke, łyskę. Drugą grupę gatun­ków, których obecność stwierdza się na większości jezior z rozwiniętym pasem roślinności wynurzonej tworzą: perkozek, łabędź niemy, czernica i głowienka. Z kolei gatunkami, których występowanie ogranicza się do kilku zbiorników o warunkach sprzyjających wymaganiom tylko niektórych gatunków są: gęgawa, krakwa, cyranka, śmieszka i rybitwa czarna. Pas trzcin i szuwarów zbiorników zasiedla typowy dla tego środowiska zespół wróblowatych: trzciniak, trzcinniczek, rokitniczka i potrzos. Dla większych trzcinowisk charakterystyczna jest brzęczka i strumieniówka. Do rzadszych ptaków lęgowych należy: podróżniczek, wąsatka.
             Na łąkach porośniętych kępami łóz i olszyn gniazdują: łozówka, pliszka żółta, dziwonia, remiz, słowik szary, a na bardziej suchych stanowiskach słowik rdzawy.
             Najbardziej różnorodną i liczną grupą ptaków są gatunki leśne: zięba, trzna­del, świergotek drzewny, pierwiosnek, rudzik, sójka, pokrzewki: ogrodowa i czarnołbista, świstunka leśna, drozd śpiewak, kos, muchówka szara. Dziuplaste drzewa zajmują: dzięcioły, puszczyk, sikory, muchołówka żałobna i w niewielkiej liczbie par pleszka, krętogłów oraz szpak. Dla części wymienionych gatunków w lasach gospodarczych uzupełnieniem naturalnych miejsc gniazdowych są skrzynki lęgowe. W borach suchych poza ziębą, świergotkiem drzewnym i trznadlem charakterystycznym gatunkiem jest skowronek borowy. Partie starszych drzewo­stanów, zwłaszcza przylegające do pól uprawnych i łąk, są miejscem gniazdowa­nia myszołowa zwyczajnego, kruka oraz trzmielojada. Listę lęgową drapieżni­ków uzupemiają: jastrząb, pustułka i najmniej liczne w tej grupie: krogulec, kania czarna i rdzawa.
             Obrzeża lasów, kępy drzew to biotopy sowy uszatej, a zwarte partie drzewo­stanów, również parki puszczyka; trzecim gatunkiem lęgowej sowy jest zasiedlają­ca głównie wieże kościołów płomykówka. Najrzadziej spotykanym gatunkiem sowy jest pójdźka. Na przelotach, zwłaszcza w dolinach rzek pojawia się sowa błotna. Powszechnie znanymi ptakami synantropijnymi, związanymi z siedzibami ludzkimi w krajobrazie wiejskim, są: bocian biały, jaskółki: dymówka, oknówka, szpak, wróbel, mazurek i kopciuszek. Ogrody warzywne, obrzeża sadów, zakrze­wienia i zadrzewienia zasiedlają pokrzewki: cierniówka, piegża, zaganiacz, gą­siorek, dzwoniec, szczygieł, makolągwa i kulczyk.
             W zabudowie miejskiej typowe gatunki to: dziki gołąb, sierpówka, jerzyk i kawka. Postępujący stopień synantropizacji wykazuje również sroka, która jest częstym gatunkiem lasów podmiejskich, parków i cmentarzy. Szczególne miej­sce wśród ptaków miejskich zajmują gawrony, których kolonie lęgowe spotkamy zarówno w centrach miast jak i na peryferiach. Liczba gawronów i kawek rośnie zimą, kiedy przylatują ze wschodu, tworząc stada liczące nierzadko kilka tysięcy osobników.
             Dane uzyskane z obwodów łowieckich w okolicy Żnina wskazują, że spo­śród ptaków łownych stan pogłowia bażanta w ostatnim dziesięcioleciu był sta­bilny, natomiast liczebność kuropatwy spadła z około 1000 sztuk w roku 1990 do zaledwie 200 w roku 2000.
             W ostatnich latach obserwowano spadek populacji kuropatwy w całym kra­ju. Największy spadek pozyskiwania kuropatw w kraju nastąpił w latach 1995­ - 1996, bo aż o 64%. Przyczyną jest zmniejszanie się produkcji młodych, spowodo­wane wzrostem strat lęgów i śmiertelnością piskląt, związanych prawdopodob­nie ze wzrostem liczebności niektórych drapieżników. Dotyczy to szczególnie lisa, którego liczebność w kraju znacznie wzrosła w latach 1992 - 1997.
             Jeszcze po wojnie na obszarze Wielkopolski występował drop, który w na­szym kraju niestety wyginął zupełnie. Warto zatem nadmienić, że przed wojną ten dorodny ptak notowany był również na Pałukach, m. in. pod Szubinem (Gór­ki Dębskie, Retkowo) i Żninem, o czym informują Wodziczko i in..
             Podsumowaniem przegląd fauny Ziemi Pałuckiej jest tabela 7.1. Zawiera ona dane odnoszące się w mniejszym lub większym stopniu do projektowanego Pałuckiego Parku Krajobrazowego lub do terenów sąsiednich. Stan rozpoznania poszcze­gólnych głównych grup taksonomicznych różni się znacznie. Na dodatek trzeba powiedzieć, że na tym terenie nie prowadzono systematycznych i dokładnych badań. Przeważają obserwacje raczej okazjonalne, aczkolwiek wnoszące też spo­ro informacji.
             Badania dotychczasowe - publikowane i nie publikowane - pozwalają stwierdzić, że na omawianym obszarze i obszarach sąsiednich udokumentowano występowanie ponad 1270 gatunków dziko żyjących zwierząt. Stan rozpoznania głównych grup systematycznych przedstawia się następująco: bezkręgowce - 1033 gatunki; ryby - 30 gatunków; płazy - 13 gatunków; gady - 5 gatunków; ptaki - 152 gatunki; ssaki - 40 gatunków.
             gatunków rzadkich, interesujących z zoogeograficznego punktu widzenia, w tym przynajmniej 180 objętych ścisłą ochroną prawną (patrz spis).
Gatunki zwierząt występujących na Pałukach objęte ochroną gatunkową (krę­gowce zestawił A. Przystalski):
Mięczaki - Mollusca
1. ślimak winniczek, 2. skójka malarska, 3. szczeżuja wielka, 4. szczeżuja spłaszczona;
Owady - Insecta
1. trzmiel różnobarwny, 2. trzmiel ziemny, 3. trzmiel gajowy; 4. trzmiel parkowy, 5. trzmiel tajgowy, 6. trzmiel leśny, 7. trzmiel kamiennik, 8. trzmiel ogrodowy, 9. trzmiel ciemnopasy, 10. trzmiel zmienny, 11. trzmiel żółty, 12. trzmiel rudy, 13. trzmiel rudoszary, 14. trzmiel owocowy, 15.Biegacz skórzasty, 16. Carabus problematicus, 17. Calosoma auropunctatum;
Ryby - Pisces
1. piekielnica, 2. różanka, 3. śliz, 4. koza, 5. piskorz;
Płazy - Amphibia

1. traszka grzebieniasta, 2. traszka zwycząjna, 3. kumak nizinny, 4. grzebiuszka ziemna, 5. ropucha szara, 6. ropucha zielona, 7. ropucha paskówka, 8. rzekotka drzewna, 9. żaba trawna, 10. żaba moczarowa, 11. żaba jeziorkowa, 12. żaba wodna, 13. żaba śmieszka;
Gady - Reptilia

1. padalec zwyczajny, 2. jaszczurka żyworodna, 3. jaszczurka zwinka, 4. gniewosz plamisty, 5. zaskroniec zwyczajny, 6. żmija zygzakowata;
Ptaki - Aves
1. perkozek, 2. perkoz dwuczuby, 3. perkoz rdzawoszyi, 4. bąk - Bagno Słupy (2-3 pary), 5. bocian biały (5-10 par/100km2), 6. łabędź niemy na większości jezior, 7. gęgawa - Bagno Słupy (6-8 par), 8. cyraneczka (1-2 pary), 9. krzyżówka na wszystkich jeziorach, 10. cyranka (6-10 par) 11. głowienka, 12. czernica, 13. kania czarna: - Bagno Słupy (1 para), 14. kania rdzawa - Bagno Słupy (1 para), 15. błotniak stawowy - bagno Słupy (3-5 par), 16. jastrząb, 17. krogulec, 18. myszołów, 19. pustułka, 20. kuropatwa, 21. przepiórka, 22. bażant, 23. wodnik - okolice J. Żędowskiego, Dąbrówki Słupskiej, 24. kropiatka - Bagno Słupy (2-3 pary), 25. derkacz - Bagno Słupy (3-5 par), dolina Gąsawki 26. łyska pospolita na wszystkich zbiornikach wodnych, 27. żuraw - Bagno Słupy (3 pary), 28. sieweczka rzeczna, 29. czajka, 30. kszyk - bagno Słupy, 31. rycyk - dolina Gąsawki w okolicach Szubina, 32. kulik wielki - Bagno Słupy (5-6 opar), 33. krwawo dziób,. 34. brodziec samotny, 35. kuliczek, 36. śmieszka, 37. rybitwa czarna, 38. gołąb miejski, 39. grzywacz, 40. sierpówka, 41. turkawka, 42. kukułka, 43. płomykówka, 44. pójdźka, 45. puszczyk, 46. sowa uszata, 47. jerzyk, 48. zimorodek - dolina Gąsawki w okolicach Szubina, 49. dudek, 50. krętogłów, 51. dzięcioł zielony, 52. dzięcioł czarny, 53. dzięcioł duży, 54. dzięcioł średni, 55. dzięciołek, 56. dzierlatka, 57. lerka, 58. skowronek, 59. brzegówka, 60. dymówka, 61. oknówka, 92. świergotek polny, 63. świergotek drzewny, 64. świergotek łąkowy, 65. pliszka żółta, 66. pliszka siwa, 67. strzyżyk, 68. pokrzywnica, 69. rudzik, 70. słowik szary, 71. słowik rdzawy - dolina Gąsawki koło Szubina 72. podróżniczek - Bagno Słupy (15-17 par), 73. kopciuszek, 74. pleszka, 75. pokląskwa, 76. białorzytka, 77 . kos, 78. kwiczoł, 79. śpiewak, 80. świerszczak, 81. strumieniówka, 82. brzęczka, 83. rokitniczka, 84. łozówka, 85. trzcinniczek, 86. trzciniak, 87. zaganiacz, 88. pokrzewka jarzębata, 89. piegża, 90. cierniówka, 91. pokrzewka ogrodowa, 92. pokrzewka czarnołbista, 93. świstunka, 94. pierwiosnek, 95. piecuszek, 96. muchołówka szara, 97. muchołówka żałobna, 98. wąsątka, 99. sikora uboga, 100. czarnogłówka, 101. czubatka, 102., sosnówka, 103. modraszka, 104. bogatka, 105. kowalik, 106. pełzacz leśny, 107. pełzacz, 108. remiz, 109. wilga, 110. gąsiorek, 111. srokosz - okolice Szubina, 112. sójka, 113. sroka, 114. kawka, 115. gawron, 116. wrona, 117. kruk, 118. szpak, 119. wróbel, 120. mazurek, 121. zięba, 122. kulczyk, 123. dzwoniec, 124. szczygieł, 125. makolągwa, 126. dziwonia, 127. gil, 128. grubodziób, 129. trznadel, 130. ortolan, 131. potrzos, 132. potrzeszcz;
Ssaki - Mammalia

1. jeż wschodni, 2. kret, 3. ryjówka aksamitna, 4. ryjówka malutka, 5. rzęsorek rzeczny, 6. nocek duży, 7. nocek Natterera, 8. nocek rudy, 9. mroczek późny, 10. karlik malutki, 11. karlik większy, 12. borowiec wielki, 13. gacek brunatny, 14. mopek, 15. wiewiórka, 16. popielica, 17. wydra, 18. gronostaj, 19. łasica,

             Gmina Szubin posiada tereny o łącznej powierzchni równej 33209 ha. Użytki rolne stanowią największą część obszaru gminy i wynoszą 19405 ha (58,4%), w tym grunty orne 14517 ha (43,7%) i użytki zielone 4888 ha (14,7%). Pozostała część to: lasy (oraz tereny zadrzewione i zakrzewione) 10618 ha (32%), grunty pod wodami 634 ha (1,9%), nieużytki 723 ha (2,2%) i tereny pozostałe 1829 ha (5,5%).
             Gleby gminy Szubin są to przede wszystkim gleby bielicowe powstałe na typowych dla osadów czwartorzędowych glinach morenowych i piaskach. Są to tereny o przeciętnej przydatności rolniczej. W klasyfikacji gmin według wielkości wskaźnika rolniczej przestrzeni produkcyjnej gmina Szubin zajmuje 42 miejsce na 55 gmin byłego województwa bydgoskiego ze wskaźnikiem - 60,4.
             O takiej klasyfikacji decyduje przede wszystkim duży odsetek gleb niższych klas (V i VI) - 46%, a mniejszy - gleb wysokiej jakości. To samo dotyczy użytków zielonych, użytki klasy IV, V, VI stanowią 94%. Udział poszczególnych klas bonitacyjnych gruntów ornych i użytków zielonych przedstawia się następująco:
             Użytki zielone - łąki i pastwiska - znajdują się głównie w dolinie Noteci i nizinie Gąsawki na gle­bach organicznych torfowych i torfowo - murszowych. Wśród upraw dominują: żyto, ziemniaki, pszenica, buraki cukrowe i rze­pa. Produkcja zwierzęca obejmuje dwa podstawowe kierunki: trzodę chlewną i bydło mleczno-opasowe.
             Przeważająca część ziemi znajduje się w rękach prywatnych. Poza gospodarstwami indywidualnymi produkcję rolną prowadzą pry­watni dzierżawcy gruntów Skarbu Państwa i spółki pracownicze.
             Początkowa działalność Okręgowej Stacji Chemiczno - Rolniczej w Bydgoszczy sprowadzała się jedynie do badania odczynu gleby oraz zasobności w przyswajalne formy potasu, fosforu i magnezu. Do 1975 roku prowadzono badania odczynu i zasobności gleb w cyklach 5 - letnich, z urzędu. we wszystkich wsiach województwa. Aktualnie. badania takie prowadzone są na zasadzie indywidualnych zleceń zarówno z sektora prywatnego jak i z urzędów gmin. Podstawowe badania obejmują: odczyn, zawartość P. K. Mg oraz grupę mikroelementów takich jak bor, cynk, mangan. miedź i żelazo.
             W 1990 roku została wydana przez UNDP/ISR1C mapa degradacji gleb świata przedstawiająca stan chemizmu gleb Polski jako silnie zdegradowany (mimo braku szczegółowego rozpoznania). W wyniku tejże kontrowersyjnej publikacji i ze względu na spoleczne i ekonomiczne następstwa dezinformacji na temat stanu środowiska przyrodniczego w Polsce, Ministerstwo Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej zleciło przeprowadzenie badań w ramach tematu dotyczącego ochrony rolniczej przestrzeni produkcyjnej. Okręgowe Stacje Chemiczno - Rolnicze przez okres 6 lat (1990 - 1996) przeprowadzały analizy gleb z szczególnym uwzględnieniem zawart9ści metali ciężkich i siarki oraz stopnia zanieczyszczenia gleb tymi składnikami w skali województw.
             Pobierając próbki do tych badań starano się nie pominąć reprezentacji żadnego sołectwa, a średnio jeden punkt pomiarowy przypadł na powierzchnię UR wynoszącą około 400 ha. Lokalizacja punktów pomiarowych posiada pełną dokumentację i nawiązuje do siatki współrzędnych geograficznych. Praca ta pozwoli na opracowanie wojewódzkich i krajowej mapy zanieczyszczeń gleb metalami ciężkimi. i siarką siarczanową. Całość prac terenowych i laboratoryjnych wykonano według metodyki opracowanej przez Instytut Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa w Puławach.
             Na tle wyników obrazujących odczyn gleb byłego woj. bydgoskiego (gleby bardzo kwaśne 9% i kwaśne 21%), gleby gminy Szubin prezentują się podobnie (gleby bardzo kwaśne 5% i kwaśne 18%). Większość gleb na terenie gminy stanowią gleby o odczynie kwaśnym.
             W byłym województwie bydgoskim zasobność gleb w potas, magnez i fosfor można uznać za średnią, także areał gleb Szubina charakteryzuje się średnią zawartością tych pierwiastków z małymi odchyleniami np. w sołectwie: Smolniki, Królikowo, Dąbrówka słupska, Żurczyn i Szubin Wieś.
             Wbrew obiegowym opinią skażenie gleb pierwiastkami śladowymi nie jest w Polsce zjawiskiem powszechnym. Stężenie mogące stanowić niebezpieczeństwo dla roślin stwierdza się jedynie w glebach dużych aglomeracji miejskich i terenów przemysłowych. W porównaniu z glebami innych krajów europejskich, w naszym kraju przeważają gleby o jeszcze nie naruszonych proporcjach zawartości metali ciężkich. Gleby gminy Szubin nie odbiegają od normy. We wszystkich badanych próbach glebowych stwierdzono naturalną zawartość pierwiastków szkodliwych.
Podsumowanie:
1.Gleby gminy Szubin są glebami o średniej przydatności rolniczej.
2.Użytki rolne cechuje uregulowany, obojętny odczyn oraz odpowiednia zasobność w potas, fosfor i magnez.
3.68% prób glebowych wykazała zbędność procesu wapnowania.
4.Gleby te charakteryzuje niska zawartość ważnych dla roślin pierwiastków jak bor, miedź i żelazo.
5.Zawartość siarki nie wykazuje istotnych przekroczeń norm.
6.Globalnie poziom zanieczyszczenia gleb metalami ciężkimi mieści się w przedziałach naturalnych wartości tych pierwiastków.

             Naturalne zbiorowiska chronione są w rezerwatach "Borek", "Grocholin" i "Ostrów Pszczółczyński". Na obszarze Nadleśnictwa Szubin znajdują się jesz­cze inne obiekty, w których zachowały się zbiorowiska o cechach zespołów natu­ralnych. Należą do nich miedzy innymi uroczyska: Ameryka, Dziewierzewo, Załachowo, Izabelin, Kraczki i Rudy. Również w leśnictwach Drogosław (obręb Łabiszyn) i Dębogóra (obręb Samostrzel) można obserwować duże fragmenty naturalnych dąbrów i grądów.
             Projektowany jest Rezerwat Faunistyczny pn. "Czapliniec Dziewicza Góra" w Szubinie Wsi. Obejmuje część działki 285/2 LP w obrębie Szubin Wieś; według oznaczeń przyjętych w planie urządzania lasu dla Nadleśnictwa Szubin na lata 1994-2003 stanowi to oddział lasu 285 p, Obręb Szubin, Leśnictwo Tur.
             Ogólna powierzchnia rezerwatu wynosi 9,78 ha i obejmuje grunty należące do Nadleśnictwa Szubin, obręb Szubin, w tym: grunty leśne - 9,70 ha, droga - 0,08 ha.
             Na terenie rezerwatu występuje bór mieszony świeży, charakterystyczny dla terenów nizinnych. Pokrywa pododdziału 285 p jest zazieleniona. Jej charakterystycznymi gatunkami są: liczne trawy, rokietnik pospolity, jeżyna, bodziszek leśny i narecznica krótkoostna. W jednopiętrowym drzewostanie - charakteryzującym się przerywanym zwarciem, pododdziału 285 p dominuje sosna pospolita z udziałem pojedynczych dębów bezszypulkowych i lip drobnolistnych oraz miejscowym występowaniem świerka pospolitego i brzozy brodawkowatej. Warstwa podszytu pododdziału 285 p składa się głównie z: bzu czarnego, brzozy brodawkowatej i czeremechy zwyczajnej. Gatunki te występują na 80% powierzchni projektowanego rezerwatu.
Charakterystyka ornitologiczna rezerwatu
             Czapla siwa Ardea cinerea jest gatunkiem lęgowym odlatującym na zimę, choć w ostatnim dziesięcioleciu nasila się zimowanie. Lęgnie się w koloniach, zwanych czaplińcami, umieszczonych na wysokich drzewach (najczęściej sosnach i dębach) w pobliżu większych drzew i zbiorników wodnych. Sporadycznie zdarzają się czaplińce założone w trzcinowiskach. Żerowisko znajduje się w odległości kilku, niekiedy kilkunastu kilometrów od miejsca lęgu. Wielkość kolonii jest bardzo zróżnicowana od kilkunastu do kilkuset gniazd, choć kolonie powyżej 200 gniazd należą do rzadkości. Czaple cechuje przywiązanie do miejsc lęgowych, stąd niektóre czaplińce znane są nawet od kilkuset lat. Niejednokrotnie współlokatorami kolonii czapli siwej są komorany czarne Phalacrocorax carbo.
             Na miejsce lęgu czaple przylatują w końcu lutego. Na przełomie marca i kwietnia w odstępach dwudniowych składają 3-5 pastelowo-zielonkawych jaj. Czas inkubacji wynosi niecałe 4 tygodnie. W pierwszych dniach życia piskląt rodzice karmią je prosto z dzioba. Później - podobnie jak bociany - wyrzucają zawartość z gardzieli na środek gniazda. W przypadku zaniepokojenia dorosłe ptaki potrafią zrzucić pokarm w trakcie lotu nad gniazdem. Pożywieniem - obok ryb, których czapla siwa potrafi skonsumować do 30 dekagramów dziennie - są gryzonie, a w okresie lęgowym dorosłe ptaki niszczą również znaczną ilość szkodliwych dla ryb larw żółtobrzeżników i kałużnic. Pomiędzy wyrośniętym potomstwem często dochodzi do bójek. Szczególnie duża jest agresywność względem najsłabszego rodzeństwa. Niejednokrotnie wypada ono z gniazda i ginie. W pierwszej dekadzie lipca młode czaple są już opierzone i próbują swoich sił przelatując z drzewa na drzewo. Wieczorem jednak wracają do gniazda. W sierpniu są już zupełnie samodzielne. Czapliniec pustoszeje, a ptaki koczują gromadząc się na stawach, niektórych zbiornikach zaporowych i w mniejszym stopniu nad rzekami. Niekiedy żerują na polach.
             Czaple obejmuje okres ochronny od 1 kwietnia do 15 sierpnia. W Polsce znajduje się prawie 300 czaplińców, a w nich ponad 10000 par lęgowych.
             Kilkunastoletnia kolonia czapli siwej koło Szubina jest położona bardzo blisko (mniej niż 150 m) od zabudowań. Ma charakter zwarty, gdyż wszystkie czynne gniazda są skupione w kole o promieniu około 20 m. Dwanaście nieczynnych gniazd jest nieco oddalonych w kierunku szosy Bydgoszcz - Szubin. Z pewnością była to dawniejsza lokalizacja tej kolonii. Wszystkie gniazda zlokalizowane są na sośnie zwyczajnej w następującym rozkładzie: na 20 drzewach po l gnieździe, na 3 drzewach po 2 gniazda i na 2 drzewach po trzy gniazda. Wiodącym materiałem użytym do budowy gniazd są gałązki brzozy. Towarzyszącym gatunkiem lęgowym na terenie kolonii jest krętogłów Jynx torquata.
             Według informacji ustnej pracowników Nadleśnictwa Szubin lokalizacja omawianej kolonii czapli w pobliżu zabudowań przyczynia się do spadku jej liczebności. Dlatego też z całą pewnością czapliniec Dziewicza Góra w Szubinie należałoby objąć ochroną prawną w formie rezerwatu.

             Południowo - środkowa część gminy Szubin należy do Obszaru Chronionego Krajobrazu Jezior Żędowskich. Jednostka - w granicach gminy - obejmuje ciąg jezior z największymi: Sobiejuskim, Żędowskim, Wąsowskim i Gąbińskim. Zagospodarowanie tych terenów. które uwzględnia się w planach zagospodarowania przestrzennego powinno zapewnić stan względnej równowagi ekologicznej systemów przyrodniczych.
             Analizowana jednostka położona jest w rynnie wciętej w Pojezierze Gnieźnieńskie - stanowiącej typowy krajobraz pojezierza. Na ogólną powierzchnię jednostki wynoszącej 10 km2 przypada: 1,5 km2 lasów, 3,46 km2 wód, a pozostały teren - głównie użytki rolne ok. 5,04 km2, z tego na teren gminy przypada około 500 ha.
             W projektach Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody w Bydgoszczy wytyczono granice projektowanego obszaru chronionego krajobrazu, który jest rozszerzeniem już istniejącego - Obszaru Chronionego Krajobrazu Jezior Żędowskich. Podyktowane jest to wysokim stopniem zanieczyszczenia jezior i rzek Gąsawki i Noteci.

             Park zajmuje powierzchnię 7.48 ha. Na terenie parku znajduje się dwór z 1850 r. w trakcie restauracji, odremontowana rządcówka i brama. Park położony na terasach, występują tutaj jary, szpalery i śladowo aleje. Stan parku jest zły. Na terenie parku proponuje się ustanowienie pomników przyrody: dębu szypułkowego o obw. w pierśnicy 390 cm: robinii białej o obwodzie w pierśnicy 300 cm oraz lipy drobnolistnej o obwodzie w pierśnicy 440 cm.

             Park ma powierzchni 3.14 ha w tym 0,05 ha zajmują. wody. Na terenie parku znajduje się dwór z 1987 r., obecnie użytkowany przez szkolę. Starodrzew w pobliżu szkoły pełni funkcję parku wiejskiego. Drzewostan obfituje w 28 gatunków drzew w tym pomniki przyrody: dwa buki zwyczajne odmiany czerwonej o obwodach w pierśnicy 224 i 217 cm oraz trzy dęby szypułkowe o obwodach w pierśnicy: 396, 290 i 256 cm, miłorząb dwuklapowy o obwodzie w pierśnicy 155 cm, orzech czarny o obwodzie w pierśnicy 250 cm, lipa drobnolistna o obwodzie w pierśnicy 320 cm oraz klon polny o obwodzie w pierśnicy 230 cm. Proponuje się także uznanie za pomnik przyrody drzewa - jesionu wyniosłego o obwodzie w pierśnicy 265 cm.

             Powierzchnia parku wynosi 4,70 ha w tym 0,52 ha zajmują wody. Dwór z II polowy XIX znajdujący się w parku został przeznaczony na cele mieszkaniowe. Park bardzo zniszczony i zaniedbany. Na terenie parku wykazano 12 gatunków drzew i krzewów.

             Park zajmuje powierzchnię ca. 1,74 ha w tym 0,28 ha zajmują wody. Park zachowany szczątkowo. Występuje tutaj 15 gatunków drzew i krzewów. Istniejący pałac rozebrano w latach 80-tych, zachował się jedynie magazyn z 1873 r..

             Park o powierzchni 5,87 ha, wody zajmują powierzchnię 1,31 ha. Występuje tutaj 20 gatunków drzew i krzewów w tym pomnik przyrody: dwie topole białe o obwodach w pierśnicy 477 i 348 cm, trzy jesiony wyniosłe o obwodach w pierśnicy: 302, 296 i 260 cm, siedem dębów szypułkowych o obwodach w pierśnicy: 340, 323, 314, 308, 306, 267 i 261 cm, dwie lipy drobnolistne dwuwierzchołkowe o obwodach w pierśnicy 227/259 i 220/252 cm, dwa platany klonolistne o obwodach w pierśnicy 325 i 267 cm oraz kasztanowiec zwyczajny o obwodzie w pierśnicy 263 cm . Park w złym stanie.

             Park o powierzchni 3,08 ha, w tym wody zajmują 1,48 ha. W parku zachowały się budynki: dwór z oficynami obecnie biblioteka, obora i browar - słodownia, obecnie nieużytkowany. Park zaniedbany. Centralnym elementem parku jest staw z wyspą. Drzewostan w dobrym stanie, składający się z 22 gatunków drzew i krzewów.

Pomnikami przyrody są pojedyncze twory przyrody żywej i nieożywionej lub ich skupienia o szczególnej wartości naukowej, kulturowej, historyczno - pamiątkowej i krajobrazowej oraz odznaczające się indywidualnymi cechami, wyróżniającymi je wśród innych tworów, w szczególności sędziwe i okazałych rozmiarów drzewa i krzewy gatunków rodzimych lub obcych, źródła, wodospady, wywierzyska, skałki, jary, głazy narzutowe, jaskinie.
Na omawianym obszarze prawną ochroną jako pomniki przyrody objęto następujące obiekty:
Pojedyncze drzewa
1. Lipa drobnolistna o obwodzie w pierśnicy 440 cm, dąb szypułkowy o obwodzie w pierśnicy 390 cm oraz robinia grochodrzew o obwodzie w pierśnicy 300 cm rosnące w zabytkowym parku dworskim na działce ewidencyjnej nr 131/4 w miejscowości: Chobielin w gminie Szubinie, stanowiące własność Radosława Sikorskiego zamieszkałego w Chobiclinie.
2. Lipa drobnolistna o obwodzie w pierśnicy 454 cm rosnąca przy zabudowaniach gospodarczych na działce ewidencyjnej nr 58/1 obrębu Chomętowo w miejscowości: Chomętowo w gminie Szubinie, stanowiąca własność M. Szczodrowskiej - Głogowskiej zamieszkałej w Chomętowie.
3. Dąb szypułkowy o obwodzie w pierśnicy 433 cm rosnący w ogrodzie na działce ewidencyjnej nr 65/l obrębu Ciężkowo w miejscowości: Ciężkowo w gminie Szubinie, stanowiący własność Edwarda Tęczy.
4. Jesion wyniosły o obwodzie w pierśnicy 265 cm rosnący w parku wiejskim na działce ewidencyjnej nr 18/2 obrębu Chobielin w miejscowości: Jarużyn w gminie Szubin, stanowiący własność Mariana Milkowskiego zamieszkałego w Jarużynie.
5. Dąb szypułkowy o obwodzie w pierśnicy 470 cm rosnący na terenie gospodarstwa rolnego na działce ewidencyjnej nr 93/l obrębu Kowalewo w miejscowości: Kowalewo w gminie Szubin, stanowiący własność Stanisława Wojdata.
6. *Dąb szypułkowy o obwodzie w pierśnicy 652 cm rosnący na gruncie rolnym w pobliżu drogi publicznej na działce ewidencyjnej nr 573 obrębu Królikowo w miejscowości: Królikowo w gminie Szubin, stanowiący własność Jacka Wołowicza zamieszkałego w Królikowie. * Klasa I - z uwagi na wiek i wymiary.
7. *Jesion wyniosły odmiany zwisłej o obwodzie w pierśnicy 265* cm rosnący w parku dworskim na działce ewidencyjnej nr 515 w miejscowości: Królikowo w gminie Szubin, stanowiący własność gminną pod zarządem Szkoły Podstawowej w Królikowie. * Klasa II - drugie drzewo o największych wymiarach z tego gatunku zarejestrowanych w województwie.
8. * Jesion wyniosły o obwodzie w pierśnicy 420* cm rosnący w parku dworskim na działce ewidencyjnej nr 57/1 w miejscowości: Łachowo w gminie Szubin, stanowiący własność Skarbu Państwa pod zarządem Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa - Państwowego Ośrodka Hodowli Zarodowej. * Klasa I - ze względu na wiek i wymiary
9. Jesion wyniosły o obwodzie w pierśnicy 390 cm rosnący przy drodze prowadzącej z Łachowa do Zakładu Hodowli Zarodowej w miejscowości: Łachowo w gminie Szubin, stanowiący własność gminną pod zarządem Urzędu Miasta i Gminy w Szubin.
10. Lipa drobnolistna o obwodzie w pierśnicy 325 cm rosnąca przed szkolą podstawową w miejscowości: Rynarzewo w gminie Szubin, stanowiąca własność gminną pod zarządem Urzędu Miasta i Gminy w Szubinie.
11. Dąb szypułkowy o obwodzie w pierśnicy 350 cm rosnący na cmentarzu poewangelickim w miejscowości: Słonawy w gminie Szubin, stanowiący własność gminną pod zarządem Urzędu Miasta i Gminy w Szubinie.
12. Lipa drobnolistna o nazwie "Jadwiga'" o obwodzie w pierśnicy 420 cm rosnąca przy ulicy Kcyńskiej 12 na działce ewidencyjnej nr 1697/1 obrębu miasta Szubin w miejscowości: Szubin w gminie Szubin, stanowiąca własność gminną pod zarządem Urzędu Miasta i Gminy w Szubinie.
13. *Kasztanowiec zwyczajny o obwodzie w pierśnicy 412 cm rosnący przy ulicy Kcyńskiej 13 przed Domem Kultury w miejscowości: Szubin w gminie Szubin, stanowiący własność gminną pod zarządem Urzędu Miasta i Gminy w Szubinie. *Klasa I - trzecie drzewo o największych wymiarach z tego gatunku zarejestrowanych w województwie.
14. Dąb szypułkowy o obwodzie w pierśnicy 540 cm rosnący w miejscowości: Wrzosy w gminie Szubinie, stanowiący własność gminną pod zarządem Urzędu Miasta i Gminy w Szubinie.
15. Dąb szypułkowy o obwodzie w pierśnicy 540 cm rosnący w oddziale 128h leśnictwa Tur obrębu Szubin nadleśnictwa Szubin na działce ewidencyjnej nr 128 obrębu Tur w miejscowości: Tur w gminie Szubinie, stanowiący własność Skarbu Państwa pod zarządem Nadleśnictwa Szubin.
16. Dąb szypułkowy o obwodzie w pierśnicy 410 cm rosnący w oddziale 209h leśnictwa Tur obrębu Szubin nadleśnictwa Szubin na działce ewidencyjnej nr 209/1 obrębu Grzeczna Panna w miejscowości: Samoklęski w gminie Szubin, stanowiący własność Skarbu Państwa pod zarządem Nadleśnictwa Szubin. Grupy drzew
17. Aleja przydrożna złożona z dziewięćdziesięciu siedmiu kasztanowców zwyczajnych o obwodach w pierśnicy od 340 do 180 cm rosnąca przy drodze: Samoklęski Duże - Wieszki na działce ewidencyjnej nr l obrębu Chobielin w miejscowości: Jarużyn w gminie Szubin. stanowiąca własność Skarbu Państwa pod zarządem Zarządu Dróg w Nakle n/Notecią.
18. Dwa buki zwyczajne odmiany czerwonej o obwodach w pierśnicy 224 i 217 cm oraz trzy dęby szypułkowe o obwodach w pierśnicy: 396, 290 i 256 cm rosnące przy boisku szkolnym w miejscowości: Królikowo, stanowiące własność gminną pod zarządem Szkoły Podstawowej w Królikowie.
19. Milorząb dwuklapowy o obwodzie w pierśnicy 155 cm, orzech czarny o obwodzie w pierśnicy 250 cm, lipa drobnolistna o obwodzie w pierśnicy 320 cm oraz klon polny o obwodzie w pierśnicy 230 cm rosnące w parku wiejskim w miejscowości: Królikowo w gminie Szubin, stanowiące własność spółdzielczą pod zarządem Gminnej Spółdzielni w Królikowie.
20. Dwie topole białe o obwodach w pierśnicy 477 i 348 cm, trzy jesiony wyniosłe o obwodach w pierśnicy: 302, 296 i 260 cm, siedem dębów szypułkowych o obwodach w pierśnicy: 340, 323, 314, 308, 306, 267 i 261 cm, dwie lipy drobnolistne dwuwierzchołkowe o obwodach w pierśnicy 227/259 i 220/252 cm, dwa platany klonolistne o obwodach w pierśnicy 325 i 267 cm oraz kasztanowiec zwyczajny o obwodzie w pierśnicy 263 cm rosnące w parku dworskim w miejscowości: Retkowo w gminie Szubin, stanowiące własność gminną pod zarządem Urzędu Miasta i Gminy w Szubinie.
21. Dąb szypułkowy o obwodzie w pierśnicy 415 cm oraz cztery lipy drobnolistne o obwodach w pierśnicy: 290, 210, 210 i 203 cm rosnące w ogrodzie w pobliżu cmentarza na działce ewidencyjnej nr 270 obrębu Rudy w miejscowości: Rudy Małe w gminie Szubin, stanowiące własność Agnieszki Lorentowicz.
22. Dwie robinie grochodrzew o obwodach w pierśnicy 205 i 355 cm rosnące na cmentarzu na działce ewidencyjnej nr 590 obrębu Rynarzewo w miejscowości: Rynarzewo w gminie Szubin, stanowiące własność kościelną pod zarządem Parafii Rzymsko - Katolickiej pw. Św. Katarzyny w Rynarzewie.
23. Dwa dęby szypułkowe o obwodach w pierśnicy 520 i 410 cm rosnące nad rzeką Gąsawką na działce ewidencyjnej nr 653 obrębu Rynarzewo w miejscowości: Rynarzewo w gminie Szubin, stanowiące własność gminną pod Zarządem Urzędu Miasta i Gminy w Szubinie.
24. Dwa jesiony wyniosłe o obwodach w pierśnicy 392 i 257 cm rosnące przy kościele w miejscowości: Rynarzewo w gminie Szubin, stanowiące własność kościelną pod zarządem Parafii Rzymsko ­Katolickiej w Rynarzewie.
25. Dwie topole białe o obwodach w pierśnicy 437 i 300 cm, pięć jesionów wyniosłych o obwodach w pierśnicy: 306, 295, 277, 262 i 261 cm, lipa drobnolistna o obwodzie w pierśnicy 300 cm, lipa drobnolistna dwuwierzchołkowa o obwodach w pierśnicy 203/198 cm, lipa szerokolistna dwuwierzchołkowa o obwodach w pierśnicy 125/121 cm oraz lipa szerokolistna trójwierzchołkowa o obwodach w pierśnicy 150/132/126 cm rosnące w zabytkowym parku dworskim w miejscowości: Słupy w gminie Szubin, stanowiące własność Skarbu Państwa pod zarządem Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa - PPH "WRZOS" Spólka z 0.0. w Słupach.
26. Platan klonolistny o obwodzie w pierśnicy 310 cm, cztery dęby szypułkowe o obwodach w pierśnicy: 320, 315, 302 i 300 cm oraz .jesion wyniosły o obwodzie w pierśnicy 279 cm rosnące w parku miejskim przy ulicy Nakielskiej 22 w miejscowości: Szubin w gminie Szubinie, stanowiące własność Skarbu Państwa pod zarządem Zespołu Szkól Centrum Kształcenia Rolniczego w Szubinie.
27. *Dąb szypułkowy o obwodzie w pierśnicy 304 cm oraz żywotnik olbrzymi o obwodzie w pierśnicy 112* cm rosnące w parku (były cmentarz poewangelickim) przy ulicy Wojska Polskiego w miejscowości: Szubin w gminie Szubin, stanowiące własność gminną pod zarządem Urzędu Miasta i Gminy w Szubinie. * Trzecie drzewo o największych wymiarach z tego gatunku zarejestrowanych w województwie.
28. Aleja przydrożna złożona z osiemdziesięciu dwóch lip drobnolistnych o obwodach w pierśnicy od 340 do 120 cm rosnąca przy drodze: Zalesie - Suchoręcz na działce ewidencyjnej nr 31a: obrębu Zalesie w miejscowości: Zalesie w gminie Szubin, stanowiąca własność gminną pod zarządem Urzędu Miasta i Gminy w Szubinie.
29. * Dąb szypułkowy o obwodzie w pierśnicy 330 cm, trzy klony zwyczajne o obwodach w pierśnicy: 420***, 368 i 290 cm, wiąz szypułkowy o obwodzie w pierśnicy 460* cm, trzy dęby burgundzkie o obwodach w pierśnicy: 368********, 315 i 278 cm, trzy modrzewie europejskie o obwodach w pierśnicy: 315, 297 i 226 cm, choina kanadyjska o obwodzie w pierśnicy 160******* cm, wiąz syberyjski o obwodzie w pierśnicy 303 cm, klon jawor odmiany Worleei o obwodzie w pierśnicy 295**** cm, cis pospolity o obwodzie w pierśnicy 160****** cm, sześć daglezji zielonych o obwodach w pierśnicy: 280*****, 276, 209, 205, 202 i 180 cm, trzy lipy długoogonkowe o obwodach w pierśnicy: 315**, 284** i 210** cm, dwie lipy drobnolistne o obwodach w pierśnicy 303 i 288 cm, lipa drobnolistna dwuwierzchołkowa o obwodach w pierśnicy 182/180 cm oraz buk zwyczajny odmiany czerwonej o obwodzie w pierśnicy 300 cm rosnące w zabytkowym parku pałacowym (nr rej. zabytków 122/A) na działce ewidencyjnej nr 31 obrębu Zalesie w miejscowości: - Zalesie w gminie Szubin, stanowiące własność Skarbu Państwa pod zarządem Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa, - Tadeusza Olejniczaka zamieszkałego w Pińsku. * Klasa I - ze względu na wiek i wymiary. **Klasa II - drzewa o największych wymiarach z tego gatunku zarejestrowanych w województwie. ***Klasa I - drzewo o największych wymiarach z tego gatunku zarejestrowanych w województwie. **** Klasa II - drzewo o największych wymiarach z tego gatunku zarejestrowanych w województwie.***** Klasa I - drugie - trzecie drzewo o największych wymiarach z tego gatunku zarejestrowanych w województwie. ****** Klasa I - czwarte drzewo o największych wymiarach z tego gatunku zarejestrowanych w województwie. ******* Trzecie drzewo o największych wymiarach z tego gatunku zarejestrowanych w województwie. ******** Klasa I - drugie drzewo o największych wymiarach z tego gatunku zarejestrowanych w województwie.
30. Pięć dębów szypułkowych o obwodach w pierśnicy: 540, 490, 450, 440 i 430 cm rosnących w oddziale 239a leśnictwa Pińsko obrębu Szubin nadleśnictwa Szubin na działce ewidencyjnej nr 239 obrębu Pińsko w pobliżu miejscowości: Pińsko w gminie Szubin, stanowiących własność Skarbu Państwa pod zarządem Nadleśnictwa Szubin. Głazy narzutowe
31. Głaz narzutowy o obwodzie 440 cm znajdujący się w oddziale 131h leśnictwa Tur obrębu Szubin nadleśnictwa Szubin na działce ewidencyjnej nr 13112 obrębu Tur w miejscowości: Tur w gminie Szubin, stanowiący własność Skarbu Państwa pod zarządem Nadleśnictwa Szubin.

             Prace terenowe oraz dane z literatury wykazują występowanie na terenie Nad­leśnictwa Szubin wielu osobliwości florystycznych, w tym gatunków chronionych. Niektóre z nich tworzą liczne lub bardzo liczne populacje. Należą do nich mię­dzy innymi: lilia złotogłów Lilium martagon, wawrzynek wilczełyko Daphne me­zereum, bluszcz pospolity Hedera helix (kwitnące okazy), dzwonek szerokolistny Campanula trachelium, lipa szerokolistna Tilia platyphyllos, czosnek niedźwiedzi Allium ursinum, gnieźnik leśny Neottia nidus-avis, dziewięćsił bezłodygowy Carlina acaulis, bagno zwyczajne Ledum palustre, kosaciec syberyjski Iris sibirica, przebiśnieg Galanthus nivalis i wiele innych.

             Użytkami ekologicznymi są zasługujące na ochronę pozostałości ekosystemów, mających znaczenie dla zachowania unikatowych zasobów genowych i typów środowisk, jak: naturalne zbiorniki wodne, śródpolne, śródlądowe "oczka wodne", kępy drzew, bagna, torfowiska, wydmy, pjaty nie użytkowanej roślinności, starorzecza, wychodnie skalne, skarpy, kamieńce, itp.
             Bagno wraz z otaczającą łąką nad Jeziorem Oleckim o powierzchni 25,06 ha oznaczone w ewidencji gruntów obrębu Żurczyn jako części działek nr: 211, 245 LP, oznaczone w ewidencji Administracji Lasów Państwowych jako oddziały nr: 111 r, 245 g, m leśnictwa Piętacz obrębu Bydgoszcz nadleśnictwa Bydgoszcz, położone w pobliżu miejscowości: Tur w gminie Szubin, stanowiące własność Skarbu Państwa pod zarządem Nadleśnictwa Bydgoszcz.

             Duża część lasów Nadleśnictwa Szubin wchodzi w skład Puszczy Bydgoskiej. Jest ona ważnym ogniwem naturalnego korytarza ekologicznego o znaczeniu międzynarodowym łączącym wzdłuż Wisły, Kampinoski Park Narodowy, przez Lasy Gostynińsko-Włocławskie z Borami Tucholskimi.
             Przez region przebiegają również korytarze ekologiczne o randze krajowej. Dwa z nich położone są w północno - ­zachodniej części województwa: jeden biegnie wzdłuż doliny rzeki Wdy, a drugi obejmuje rzekę Brdę i Zalew Koro­nowski. Również cała dolina Drwęcy jest korytarzem ekologicznym o znaczeniu krajowym. Na południu województwa korytarzami ekologicznymi są ciągi jezior rynnowych w dolinach rzek: Gąsawki, Wełny i Noteci na Pojezierzu Gnieź­nieńskim oraz Skrwy na Wysoczyźnie Płockiej.
             Korytarze te łączą biocentra i strefy buforowe oraz obszary węzłowe o znaczeniu międzynarodowym i krajo­wym. Obszary węzłowe charakteryzują się dużą różnorodnością gatunkową, krajobrazową i siedliskową. Są one także ważnymi ostojami dla gatunków rodzimych i wędrownych, a zwłaszcza dla gatunków rzadkich i zagrożonych wyginię­ciem. Największe nagromadzenie walorów przyrodniczych występuje w biocentrach. Obszary węzłowe zajmują znacz­ną powierzchnię na północy województwa, gdzie obejmują region Borów Tucholskich (11 M - Obszar Borów Tuchol­skich). Biocentra tych obszarów pokrywają się z terenami objętymi ochroną (Tucholski i Wdecki Park Krajobrazowy oraz obszary chronionego krajobrazu). Na południu województwa znajduje się ważny ze względu na ochronę wędrującego ptactwa wodnego teren Nadgoplańskiego Parku Tysiąclecia, który włączony jest w międzynarodowy system eko­logiczny (12M - Obszar Powidzko - Goplański). Pojezierze Chełmińsko-Dobrzyńskie, na terenie którego utworzono dwa parki krajobrazowe: Brodnicki i Górznieńsko-Lidzbarski, stanowi biocentrum i obszar węzłowy o znaczeniu krajowym (8K), podobnie jak Pojezierze Gostynińskie (7K), gdzie utworzono Gostynińsko - Włocławski Park Krajobrazowy. W skali całego województwa obszary stanowiące sieć powiązań ekologicznych zajmują około 60% powierzchni.
             O wysokiej randze przyrodniczej obszaru województwa kujawsko-pomorskiego świadczy fakt, że na jego terenie wyznaczono w ramach europejskiego programu CORINE ponad 20 obiektów uznanych za ostoje przyrody. Są to obsza­ry o bardzo dużym znaczeniu dla zachowania dziedzictwa przyrodniczego kontynentu. Ostoje przyrody są potencjalny­mi elementami Europejskiej Sieci Obszarów Chronionych NATURA 2000.
             Na terenie województwa występuje 5 terenów wpisanych do rejestru obszarów cennych dla ochrony ptaków wodno­ - błotnych w skali Polski:
- Bagienna Dolina Drwęcy (gminy Brodnica, Brzozie, Grążawy).
- Stawy Ostrówek i Smogulec (gmina Kcynia),
- Jezioro Gopło (gminy Jeziora Wielkie, Kruszwica, Piotrków Kujawski).
- Błota Rakutowskie (gmina Kowal),
- Stawy Ślesin (gmina Nakło).
             Wielkoobszarowymi formami ochrony przyrody (rezerwaty przyrody, parki krajobrazowe, obszary chronionego krajobrazu) objęte jest ponad 30% powierzchni województwa. Największym udziałem obszarów chronionych cechują się tereny północno-zachodniej i północno-wschodniej części województwa oraz tereny położone wzdłuż doliny Wisły, W układzie administracyjnym w 9 gminach obszary chronione zajmują ponad 90% powierzchni, w tym najwięcej w gminach: Ciechocinek (100%), Bobrowniki (99,3%) i Chełmno (98,3%). Jednakże aż w 13 gminach województwa poza pomnikami przyrody nie występują inne formy ochrony, W 6 gminach nie zarejestrowano również pomników przyrody,
             Północno-wschodnia część województwa, obejmująca miasto Brodnicę i gminy: Bobrowo, Brodnica, Górzno, Grą­żawy, Jabłonowo Pomorskie, Osiek, Świedziebnia, Zbiczno, włączona została do Zielonych Płuc Polski. Strategia zrównoważonego rozwoju tego obszaru zakłada m.in. racjonalne gospodarowanie wodą, rozwój rolnictwa ekologiczne­go, agroturystyki i ekoturystyki.

             Głównymi zbiornikami wód powierzchniowych na terenie gminy są: rzeka Noteć, Gąsawka, fragment Górnego Kanału Noteckiego oraz jeziora: Żędowskie (64,8 ha), Wąsowskie (58,0 ha), Gąbińskie (48,3 ha), Skrzynka (20,2 ha), Bagno (24,8 ha), ponadto 6 mniejszych jezior o powierzchni l ÷ 2,5 ha.
             Spośród jezior kontrolowanych przez WIOŚ - Wąsowskie posiada wody klasy III, a Żędowskie - II. Rzeka Noteć, Górny Kanał Notecki, Gąsawka i Biała Struga prowadzą wody pozaklasowe (n.o.n.). Pozostałe jeziora i cieki nie są kontrolowane przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska.

             Monitoring zwykłych wód podziemnych realizowany jest w sieciach obserwacyjnych: krajowej, regionalnej i lokalnych. Jakość wód podziemnych jest oceniana na podstawie "Wskazówek metodycznych dotyczących tworzenia regionalnych i lokalnych monitoringów wód podziemnych", sygnowanych przez Głównego Inspektora Ochrony Środowiska. Klasyfikacja jakości zwykłych wód podziemnych jest następująca:
- Klasa Ia - wody najwyższej jakości;
- Klasa Ib - wody wysokiej jakości;
- Klasa II - wody średniej jakości;
- Klasa III - wody niskiej jakości.
Jakość zwykłych wód podziemnych w sieci krajowej w mieście Szubin była następująca:
- stratygrafia wody czwartorzędowe;
- głębokość stropu m p.p.t. 2;
- rodzaj wód - wody gruntowe;
- użytkowanie terenu - obszary zabudowane;
- klasa czystości w latach badań:
- 1997 - Ib - wysokiej jakości;
- 1998 - III - niskiej jakości;
- 1999 - II - średniej jakości;
- 2000 - III - niskiej jakości;
- 2001 - III - niskiej jakości.
Jakość zwykłych wód podziemnych w 2001r. w sieci regionalnej (obejmującej Główne Zbiorniki Wód Podziemnych, które ze względu na swoje położenie, stanowią podstawowe źródła zaopatrzenia w wodę). Otwór nr 30 wykonano w Rynarzewie gmina Szubin, wyniki badań w 2001r.:
- Q - wody czwartorzędowe;
- Użytkowanie terenu - obszary zabudowań;
- GZWP (wg Kleczkowskiego) - nr 138;
- Ogólna ocena - II klasa - wody średniej jakości;
- Nie stwierdzono wskaźników w klasie III.

             Jakość wód powierzchniowych na terenie gminy Szubin badana jest od wielu lat. Pierwsze kontrole stanu czystości Noteci prowadzone były przez Laboratorium Badania Wody i Ścieków w Bydgoszczy już na początku lat sześćdziesiątych. Obecnie stan wód na obszarze gminy jest niezadowalający. Wynika to przede wszystkim z niedostatecznego wyposażenia miasta i wsi oraz zakładów produkcyjnych w urządzenia do oczyszczania ścieków.
             W zakresie stanu rozwoju sieci wodociągowej i kanalizacyjnej gmina prezentuje wskaźniki znacznie gorsze niż wymagane średnie. Szczególnie słabo rozwinięta jest sieć kanalizacyjna. W Szubinie z wodociągu korzysta 81,1 % mieszkańców, z kanalizacji natomiast 50,2 %. Zwodociągowanie wsi obszaru gminy rozwiązano według systemów zbiorowego i indywidualnego zaopatrzenia. Na 48 wsi w gminie zwodociągowanych jest około 71%.
             Gmina posiadała bardzo małą ilość sieci wodociągowej wynoszącej 40 km tj. we wsiach: Królikowo, Ciężkowo, Samoklęski Małe, Samoklęski Duże, Jarużyn, Tur, Rynarzewo, Wolwark, Szubin Wieś oraz częściowo we wsi Łachowo. Realizacja wodociągowania wsi w latach 1994 - 1998 to wybudowanie i oddanie do eksploatacji wodociągów w następujących wsiach: Chomętowo, Wąsosz, Kowalewo, Smarzykowo, Retkowo, Dąbrówka Słupska, Grzeczna Panna, Gąbin. Ponadto rozbudowano już istniejącą sieć wodociągową w Królikowie (Okop i Słupska), Łachowie i Wolwark - Pińsko. Długość wybudowanej sieci wodociągowej wraz z przyłączami wyniosła prawie 79 km przyłączając 364 odbiorców wody bieżącej.
             Do zwodociągowania pozostało 13 wsi, w których do podłączenia jest około 750 zagród wiejskich. Realizacja zadań wodociągowania wsi winna zostać zakończona do roku 2005 przy zwiększonych środkach finansowych gminy.
             Na terenie gminy Szubin znajduje się łącznie 12 oczyszczalni ścieków. Trafiają do nich ścieki wytwarzane przez ludność gminy oraz zakłady przemysłowe. Wyposażone są one w urządzenia do redukcji zanieczyszczeń zawartych w ściekach w zróżnicowanym stopniu. Część z nich posiada jedynie najprostsze urządzenia mechaniczne, głównie osadniki o różnym czasie przetrzymania ścieków. Zdecydowana większość z nich nie jest technicznie i technologicznie przystosowana do skutecznego unieszkodliwiania ścieków z zachowaniem norm jakościowych obowiązujących w Polsce. Część z nich jest stara i w złym stanie technicznym.
             W gminie zaledwie w dwóch miejscowościach jest kanalizacja. Są to: Szubin który jest skanalizowany w 50% oraz Tur o 30% skanalizowaniu. Dane te bardzo jaskrawo wskazują na bardzo pilną potrzebę nadrobienia zaległości w tym zakresie i stworzenia koncepcji budowy gminnego systemu kanalizacji sanitarnej. Docelowy system powinien uwzględniać możliwość transportu ścieków do istniejących oczyszczalni, zwłaszcza jak mają rezerwę przepustowości. Dla warunków zabudowy rozproszonej z lokalizacją z dala od istniejących sieci kanalizacyjnych należałoby przewidzieć lokalne systemy transportu i unieszkodliwiania ścieków. Odrębną sprawą jest potrzeba przechodzenia od kanalizacji ogólnospławnej do sieci rozdzielczej. Sytuacja taka występuje w części miasta Szubina.
             73% ścieków oczyszczanych w 12 oczyszczalniach spełnia wymogi jakościowe ścieków wprowadzanych do środowiska, czyli osiągają spodziewany efekt ekologiczny. Kwalifikację taką uzyskało 5 obiektów. 6% ścieków oczyszczanych jest w stopniu dostatecznym - 1 obiekt, a pozostałe 6 oczyszczalni nie gwarantuje skutecznej ochrony wód przed zanieczyszczeniem nie redukując zanieczyszczeń w wymaganym stopniu.

             Od połowy lat siedemdziesiątych na terenie gminy Szubin w miejscowości Godzimierz było eksploatowane nie uszczelnione wysypisko z wylewiskiem. Z dniem 15 października 1998 roku wysypisko. odpadów komunalnych zostało zamknięte. Musi ono być zrekultywowane. Obecnie odpady z gminy Szubin są składowane na międzygminnym wysypisku dla gmin: Szubin, Nakło i Kcynia, zlokalizowanym w miejscowości Rozważyn gmina Nakło. Dla rozwiązania problemu składowania odpadów komunalnych po wyeksploatowaniu składowiska w Rozważynie konieczne będzie wybudowanie następnego składowiska międzygminnego.
Wysypisko odpadów komunalnych w Rozważynie.
Wysypisko zlokalizowane jest na gruntach wsi w Rozważynie gmina Nakło w odległości 4,5 km na południe od Nakła, w obrębie Pradoliny Noteci - Warty. Gmina ta planuje rozbudowę obiektu i gromadzenie odpadów pochodzących z terenu gminy Nakło n.Not., Szubin i Kcynia. Wysypisko to jest międzygminne. Występuje tam teren płaski, na powierzchni którego nie ma cieków i zbiorników wodnych, zbudowany z czwartorzędowych utworów piaszczysto - żwirowych, przewarstwionych lokalnie nieciągłymi wkładkami glin i mułów. Lokalizacja wysypiska jest niewłaściwa ze względu na:
- położenie na obszarze najwyższej ochrony zbiornika wód podziemnych, w odległości ok. 2 km od ujęcia wód w Paterku;
- warunki geologiczne wyróżniające się brakiem naturalnych warstw nieprzepuszczalnych chroniących poziom wodonośny. Wysypisko zorganizowane jest na nieużytkach o powierzchni 15,8 ha , z czego 3 ha zajęte są pod składowanie odpadów. Teren wysypiska ogrodzony jest od strony południowej i wschodniej oraz ograniczony wałem ziemnym od strony zachodniej i północnej. Wzdłuż ogrodzenia i od strony zachodniej wysadzona jest zieleń izolacyjna. Wysypisko wyposażono w obiekt socjalny, magazyn środków dezynfekcyjnych , brodzik dezynfekcyjny i zbiornik do likwidacji samozapłonów Nadzór sprawuje jeden pracownik, do którego obowiązków należy rejestrowanie ilości i rodzaju przywożonych odpadów. Wysypisko powstało w latach 70 - tych i było miejscem składowania odpadów stałych i nieczystości płynnych, w tym również przemysłowych, głównie z terenu miasta i gminy Nakło nad Notecią oraz w niewielkim stopniu z terenu gminy Kcynia . Wielkość nagromadzonych odpadów szacuje się na 350 tyś. m3. Aktualnie przewiduje się, że w gminach Nakło, Szubin, Kcynia powstaje rocznie około 56000 m 3 odpadów komunalnych.
             Zgodnie z obowiązującymi przepisami wysypisko zostało formalnie oddane do użytkowania w lipcu 1998 r .

             Na podstawie art. 23 ust. 5 zarządzający składowiskiem odpadów obowiązany jest odmówić przyjęcia odpadów niebezpiecznych, jeżeli ich cechy są niezgodne z wymienionymi w zezwoleniu. Na terenie gminy Szubin jest zlokalizowany mogilnik, w którym składowane były w ubiegłych latach, w 24 zbiornikach z kręgów betonowych, przeterminowane środki ochrony roślin. Szacuje się, że ilość nagromadzonych środków ochrony roślin wynosi 56,5 ton. Mogilnik ten jest zlokalizowany w miejscowości Mąkoszyn. Mogilnik ten musi być zlikwidowany w pierwszej kolejności.
             Mogilnik na środki ochrony roślin w Mąkoszynie. Mogilnik zlokalizowany jest na terenie wsi Mąkoszyn ­- południowa część gminy Szubin. W otoczeniu nie występują cieki i zbiorniki wodne. W odległości około 60 m znajdują się nieużytki rolne. Obiekt zajmuje obszar o powierzchni 0,52 ha porośnięty drzewami, a w szczególności sosną, na którym umieszczono 20 zbiorników z kręgów betonowych służących do gromadzenia przeterminowanych środków ochrony roślin. Eksploatacja mogilnika przeprowadzona była w latach 1975- 78 , po zakończeniu której zbiorniki przysypano ziemią. W mogilniku złożono około 60 ton środków toksycznych, które zabezpieczono ogrodzeniem i zaopatrzono w tablice ostrzegawcze.
             Obecnie działka, na której znajdują się odpady niebezpieczne jest własnością Rejonowej Spółdzielni Rolniczo - Handlowej mieszczącej się w Szubinie.

             Należy zauważyć, iż z punktu widzenia warunków aerosanitarnych, a także innych zagrożeń środowiska, miasto Szubin i gmina zostały zaliczone do tzw. grupy "B", tzn. miast i gmin, na terenie których wyniki badań nie wykazują na występowanie ponadnormatywnych zanieczyszczeń i uciążliwości, mimo stwierdzonego antropogenicznego oddziaływania ("Klasy­fikacja gmin pod względem występowania zagrożeń środowiska", GłOŚ, W-wa, 1995 r.). Średni opad pyłu w mieście wynosi ok. 75 g/m2/rok.
             Głównymi źródłami emisji zorganizowanej zanieczyszczeń do powietrza atmosferycznego na terenie gminy Szubin są procesy związane z cncrgctycznym spalaniem węgla kamicnncgo w kotłowniach zakładowych i lokalnych oraz w paleniskach domowych.
             Łączna emisja zanieczyszczeń zc źródeł objętych ewidencją służb ochrony środowiska z obszaru gminy Szubin wynosi 444 (Mg/rok). w tym:
- pyły - 98 (Mg/rok).
- gazy - 346 (Mg/rok), w tym dwutlenek siarki - 138 (Mg/rok).
             Najwięcej zanieczyszczeń do powietrza atmosferycznego na tcrcnic gminy Szubin wprowadzanych jest w sposób niezorganizowany z drogi krajowej nr 5 oraz dróg wojewódzkich.
             W ogólnej wielkości emisji z obszaru gminy Szubin największy udział stanowią gazy powstające w wyniku spalania benzyn i oleju napędowego w silnikach pojazdów samochodowych (tlenek węgla i tlenki azotu).
             Stężania podstawowych zanieczyszczeń (pyły, dwutlenek siarki. dwutlenek azotu i tlenek węgla) w powietrzu atmosferycznym na obszarze gminy Szubin nie przekraczają wartości dopuszczalnych stężeń określonych w rozp. MOŚ.ZN i L z dnia 28 kwietnia 1998 r. w sprawie dopuszczalnych wartości stężeń substancji zanieczyszających w powietrzu (Dz. U. Nr 55 z 1998 r.).
             Największe stężenia pyłu zawieszonego (pył o wielkości (10mm) i gazów (tlenek węgla, tlenki azotu) występują na terenie miasta Szubin w pobliżu drogi krajowej Nr 5.
             Reasumując należy stwierdzić, żc stan czystości powietrza atmosferycznego na obszarze gminy Szubin można uznać za zadawalający - i nic sianowi on zagrożenia dla środowiska. Niepokojącym zjawiskiem może być ciągły wzrost w powietrzu atmosferycznym stężeń zanieczyszczeń powstających zc spalania paliw w silnikach pojazdów samochodowych poruszających się po drodze krajowej Nr 5.

             Pewnym problemem jest hałas drogowy generowany przez pojazdy mechaniczne poru­szające się po drodze E 261 Poznań - Gdańsk. Na podstawie opracowanej przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Bydgoszczy w 1996 r.. "Mapy akustycznej Szubina - hałas drogowy" poziom hałasu od komunikacji drogowej w Szubinie w 1995 r. przy 12 trasach, na 12 stanowiskach pomiarowych, stwierdzono przekroczenie norm dopuszczalnego poziomu hałasu:
l) na ulicy Kcyńskiej na odcinku o nawierzchni brukowanej poziom hałasu LAeqT wynosił 75,4 dB(A) przy dopuszczalnej normie, ze względu na sąsiednie funkcje terenu, = 55 dB(A);
2) na ulicach Paderewskiego, Sienkiewicza, LWP i Kcyńskiej (na odcinku o nawierzchni asfal­towej) poziom hałasu LAeqT wynosił 70,4 ÷ 74,5 dB(A) przy dopuszczalnej normie, ze wzglę­du na sąsiednie funkcje terenu, = 55 dB(A);
3) na ulicach 3-go Maja i Kościuszki .poziom hałasu LAeqT wynosił 72,3 ÷ 74,4 dB(A) przy dopuszczalnej normie, ze względu na sąsiednie funkcje terenu, = 60 dB(A).
             Na ulicach lokalnych (Dworcowa, Wyzwolenia, Św. Marcina, Nakielska, Ogrodowa) dokonane pomiary wykazały również przekroczenie dopuszczalnych norm [odpowiednio o 9,1, 9,0, 6,0, 13,8 i 13,5, 58,5 dB(A)].
             Szczególnie zwraca uwagę przekroczenie norm na ulicy Ogrodowej przy szpitalu, co jest związane ze znacznym przemieszaniem funkcjonalnym sąsiedztwa [przy wskazanej dopusz­czalnej wielkości hałasu = 45 dB(A) wg pomiaru LAeqT 58,5 dB(A)].
             Na części ulicy Kcyńskiej po położeniu dywanika asfaltowego na jezdni w 1996 r. po­ziom hałasu wydatnie się obniżył, ale nie do normatywnej wielkości.
             Do najbardziej uciążliwych źródeł hałasu w środowisku należy komunikacja drogowa. Poziomy dźwięku przy drodze zawierają się w granicach 65-80 dB(A). Przy elewacjach budynków w odległości ok. 100m od trasy szybkiego ruchu miejskiego poziomy dźwięku zawierają się w granicach 57-65 dB(A). Według danych Państwowej Inspekcji Środowiska z roku 1996 r. hałas od komunikacji drogowej stanowi ponad 40% łącznego hałasu zanieczyszczającego obszar województwa bydgoskiego. Według tych samych danych 21% mieszkańców województwa narażonych jest na hałas komunikacyjny o ponadnormatywnym poziomie (wobec 28% mieszkańców narażonych od wszystkich rodzajów hałasu). Stwierdzono, że w latach 1995 - 2000 nastąpił znaczny wzrost ruchu na drogach międzynarodowych o 34% i drogach krajowych o 28%. W naszym województwie na drogach wojewódzkich wzrost ten wyniósł 32%.

             Zmiany w środowisku zachodzą w eksploatowanym obecnie na terenie gminy, złożu Słonawki. Jest to duże złoże, gdzie prowadzona jest eksploatacja spod wody. Pierwotnie mało atrakcyjny obszar tak pod względem krajobrazowym jak i funkcjonalnym, po zakończeniu eksploatacji ma szansę znacznej poprawy swych walorów, a prawidłowo przeprowadzona rekultywacja terenu poeksploatacyjnego, może doprowadzić do zwiększenia stopnia jego bioróżnorodności.
             Eksploatacja spod wody prowadzi do utworzenia zbiorników wodnych. W przypadku dużych złóż spowoduje zmianę pierwotnie istniejących warunków mikroklimatycznych rejonu. Duże zbiorniki wodne powinny złagodzić różnicę temperatur w skali lokalnej przy jednoczesnym zróżnicowaniu temperatur pomiędzy dniem i nocą. W okresie, gdy temperatura wody będzie wyższa niż temperatura powietrza, może występować wzmożone: parowanie i konwencja, powodujące wzrost wilgotności powietrza dochodzący do 10 %. W przypadku gdy np. teren taki znajduje się w strefie niedoborów opadów, na terenach piaszczystych obszarów leśnych, zmiany mikroklimatyczne będą korzystne szczególnie w okresie wegetacyjnym roślinności. Innym czynnikiem degradacyjnym, występującym przy eksploatacji jest zubożenie szaty roślinnej. Nadmienić tutaj należy, że bardzo często terenami przeznaczonymi do eksploatacji są grunty rolne niskiej klasy bonitacyjnej lub nieużytki, które zasiedlone są głównie przez zubożałe gatunki florystyczne i faunistyczne. Biorąc powyższe pod uwagę należy stwierdzić, iż jest to czynnik degradacyjny , ale nie o dużym znaczeniu i działający na stosunkowo niewielkich obszarach.
             Oceniając skutki eksploatacji nie można pominąć jej oddziaływania na powietrze atmosferyczne. Dotyczy to zarówno wzmożonej emisji najdrobniejszych frakcji piaskowo - ilastych (zapylenie) i emisji spalin do atmosfery maszyn eksploatacyjnych jak i transportowych. Powyższe czynniki należy uznać jako krótkotrwałe.
             W czasie trwania eksploatacji następuje emisja hałasu do otoczenia. Jest to również czynnik krótkotrwały . Obszary eksploatacyjne często znajdują się na terenach o niewielkim zaludnieniu. Nie jest to więc czynnik bardzo uciążliwy.
             Reasumując należy stwierdzić, że sfera oddziaływania eksploatacji ma charakter lokalny, a wyznaczony dla eksploatacji teren górniczy jest wystarczającą strefą jej oddziaływania. Rozmiar i rodzaj wpływu na otoczenie nie kwalifikują działalności eksploatacyjnej jako inwestycji uciążliwej dla środowiska.
             Na terenie gminy Szubin eksploatacja kopalni nie jest prowadzona na szeroką skale, dlatego można mówić jedynie o lokalnym zasięgu degradacji na tereny objęte eksploatacją.
             Stan czystości gleb rolnych naszej gminy wg. zawartości siarki w 2001 r. został oceniony na stopień IV, czyli o bardzo wysokiej zawartości siarki (pochodzenia antropogenicznego).

             Liczba ludności gminy Szubin kształtuje się przede wszystkim w oparciu o dwa czynniki: przyrost naturalny i saldo migracji. W dniu 14 lipca 1999 roku gminę zamieszkiwało 21997 osób, co stanowiło 1,1% ogółu ludności województwa kujawsko - pomorskiego i 26% ogółu ludności powiatu nakielskiego.
             W 1997 roku pod względem liczby ludności gmina plasowała się na 2 miejscu spośród wszystkich gmin województwa. Dynamika rozwoju ludności w gminie została przeprowadzona w oparciu o dane statystyczne za lata 1988- 1999. Ich analiza zawarta w tabeli 9.1. wskazuje na to, że od 1988 roku notuje się w gminie stały wzrost liczby jej mieszkańców. W 1999 roku obszar wiejski zamieszkiwało 12807 osób, a miasto 9190 osób. Przy analizie stanu ludności istotną rolę odgrywa struktura płci, gdyż ma ona duży bezpośredni wpływ na procesy reprodukcji ludności poprzez jej związek z wielkością współczynnika urodzeń i zgonów. Z tego powodu jej badanie ma istotne znacznie we wszystkich analizach demograficznych. Miernikami, które pozwolą zbadać strukturę ludności gminy według płci są udział kobiet i mężczyzn w ogólnej liczbie ludności oraz współczynnik feminizacji. W interesującym nas przedziale czasowym można zaobserwować tendencje zmierzające do wyrównania liczby mężczyzn i kobiet (tab. 9.1.). W 1988 roku kobiety w gminie stanowiły 50,6% ogólnej liczby mieszkańców a mężczyźni 49,4%, natomiast w roku 1997 mężczyźni 49,8% a kobiety 50,2% ogólnej liczby ludności. W liczbach bezwzględnych przewaga kobiet nad mężczyznami zamyka się w 1988 roku liczbą 243 a w 1997 roku - 113. Na obszarze wiejskim zaznacza się większy udział mężczyzn w ogólnej liczbie mieszkańców, w mieście natomiast większy udział kobiet. Większa liczba mężczyzn na wsi wpływa na niską wartość współczynnika feminizacji, obrazującego nam liczbę kobiet przypadających na 100 mężczyzn. Wskaźnik ten wynosił w roku 1988 - 99, a w 1997 roku zmniejszył się i osiągnął wielkość 97.
             Obok struktury ludności według płci istotną rolę przy omawianiu dynamiki rozwoju ludności odgrywa wskaźnik gęstości zaludnienia. W gminie Szubin na 1 km2 przypada 66 osób (miasto - 1196 osób/km2, obszar wiejski - 39 osób/km2, Sołectwa o największym wskaźniku zaludnienia to: Tur - 440 osób/km2, Zamość - 309 osób/km2, Rynarzewo 279 osób/km2, Dąbrówka Słupska - 227 osób/km2. Najmniej zagęszczonymi obszarami są: Żędowo - 33 osoby/km2, Grzeczna Panna - 34 osoby/km2, Małe Rudy i Retkowo po 38 osób/km2. Najwięcej ludności zamieszkuje sołectwa: Rynarzewo - 1165 osób, Kolaczkowo - 1055 osób, Tur - 1040 osób, Zalesie - 1023 osoby, Zamość 979 osób, Królikowo - 792 osoby, Dąbrówkę Słupską - 716 osób a nąjmniej Grzeczną Pannę - 76 osób, Mąkoszyn - 107 osób, Godzimierz - 124 osoby, Samoklęski Male - 138 osób. Zadaniem prowadzonej analizy demograficznej jest również ustalenie prawidłowości zachodzących w ruchu naturalnym ludności Szubina. Pod pojęciem ruchu naturalnego rozumiemy te zjawiska demograficzne, które wiążą się z procesem biologicznej odnowy populacji. Składniki ruchu naturalnego ludności przedstawione zostały w liczbach bezwzględnych oraz współczynnikach na 1000 ludności.
             Bezpośredni wpływ na rozwój liczby ludności mają urodzenia. W większości analiz demograficznych podstawową kategorię stanowią urodzenia żywe. Najwięcej dzieci urodziło się w 1990 roku - 384. Urodzenia żywe stanowiły wówczas odpowiednio 19,6 o/oo na wsi i 16,5 o/oo w mieście. W 1997 roku liczba urodzeń w gminie zmalała. Być może przyczyną takiego stanu była akceptacja modelu rodziny małodzietnej. Na zmniejszenie liczby urodzeń wpłynął także spadek liczby zawieranych małżeństw. W 1990 roku liczba zawartych małżeństw wynosiła 156 (miasto - 69, wieś - 87), a 1997 roku zanotowano ich już tylko 127. Następnym składnikiem ruchu naturalnego są zgony. Ich liczba w gminie ulęgała zmianom. Największy wzrost liczby zgonów miał miejsce w 1988 i 1990 roku. Lata te charakteryzują się też większym poziomem umieralności niemowląt, który jest dość powszechnie uznawany za jeden z syntetycznych wskaźników określających stopień rozwoju społeczno - ekonomicznego i kulturalnego. W 1997 roku zgonów odnotowano w gminie ogółem 201, z tego najwięcej bo 128 na obszarze wiejskim. Liczba zgonów będzie prawdopodobnie w przyszłości rosła, gdyż w fazę starczą wejdzie liczna grupa ludności posiadająca dziś 35 - 49 lat. Poza tym poziom umieralności jest determinowany nie tylko czynnikami uwarunkowanymi biologicznie, ale także związanymi z szeroko pojętym środowiskiem życia człowieka. O tempie rozwoju ludności gminy Szubin w dużej mierze decyduje także przyrost naturalny, który w znacznym stopniu zależy od poziomu urodzeń. Od 1990 roku przyrost naturalny odznaczał się generalnie tendencją spadkową. Na obszarze wiejskim w 1990 roku osiągnął najwyższą wielkość - 9,5 o/oo (miasto - 6,4 o/oo), a w 1997 roku obniżył się o 5 o/oo (w mieście o 4,3 o/oo). Mogło to być spowodowane wzrostem współczynnika zgonów, związanego nie tylko z procesem starzenia się ludności, ale także większą nadumieralnością mężczyzn oraz wzrostem chorób cywilizacyjnych. Wskaźnik przyrostu naturalnego w gminie jest jednak stale wyższy od przeciętnych wartości wojewódzkich dla gmin. Podstawę wszelkich analiz demograficznych stanowi ponadto struktura ludności według wieku.
             Stosując podział ludności na 3 grupy wiekowe reprezentujące mieszkańców w okresie produkcyjnym (0 - 17 lat), produkcyjnym (18 - 59 lat) i poprodukcyjnym (60 i więcej lat) można dostrzec zmiany, jakim podlegała ludność gminy w omawianych latach (1994 - 1997).
             Takie wydzielenie zawiera wiele danych, które wykorzystywane są do określenia potrzeb społecznych gminy. Pozwalają np. na przeprowadzenie analizy problemu żłobków, przedszkoli, miejsc w szkołach, miejsc pracy oraz analizę wieku ludności starczej. Na przestrzeni lat 1994 - 1997 liczba osób w wieku przedprodukcyjnym zmalała w gminie o 121 osób, a w wieku poprodukcyjnym zwiększyła się o 104 osoby. W 1997 roku ludność wieku przedprodukcyjnego stanowiła 31,1 % ogólnej liczby mieszkańców gminy (miasto - 29,7 %, wieś - 32,1 %), produkcyjnego 57,7 % (miasto - 29,2%, wieś - 56,7 %) a poprodukcyjnego 11,2 % (miasto - 1l,2 %, wieś - 11,2 %). Wśród ludności w wieku poprodukcyjnym przeważają kobiety. Stanowią one 7,6 % ogólnej liczby mieszkańców. Do czynników, które powodują dysproporcje w strukturze wiekowej mieszkańców gminy należą przede wszystkim zmiany w ruch naturalnym ludności, a w szczególności przedłużenie się przeciętnej długości trwania życia, na skutek rozwoju społeczno - gospodarczego.
             Ruch migracyjny, kształtujący liczbę ludności gminy obejmował 2 procesy: napływ i odpływ. Zamieszczone w tabeli 9.4. dane pozwalają stwierdzić, że mobilność przestrzenna gminy Szubin w okresie od 1988 do 1997 roku wykazuje tendencję spadkową, zarówno ludności napływowej, jak i odpływowej. W 1988 roku w ruchu wędrówkowym wzięły udział 903 osoby a w roku 1997 liczba ta zmalała do 462 osób. Ogółem w ruchu migracyjnym na przestrzeni badanych lat brały udział 2263 osoby. - W 1997 roku wśród ludności napływającej do gminy dominowali głównie mieszkańcy miast stanowili oni 59,5 % wszystkich przybyłych. Najwięcej ludności osiedliło się na obszarze wiejskim - 120 osób. Wśród ludności wyjeżdżającej z gminy, zdecydowanie najwięcej mieszkańców wyjechało do miast. Ludność ta stanowiła 56 % wszystkich opuszczających gminę.
             W 1997 roku na obszarze gminy istniała nadwyżka imigracji nad emigracją. Wielkość salda migracji była więc dodatnia (+62 osoby). Zatem rok 1997 odznacza się wyraźnym (choć niewielkim) napływem ludności w środowiska wiejskie. Taka sytuacja niewątpliwie związana jest z uwarunkowaniami ogólnospołecznymi, do których należą m.in. utrzymujące się w miastach bezrobocie, wysokie koszty utrzymania, brak mieszkań.
             W podsumowaniu należy stwierdzić, że migracje zarówno indywidualne jak i te zbiorowe są formą zaspakajania potrzeb, których realizacja wymaga zmiany miejsca zamieszkania. Charakterystyczną cechą migracji jest bezpośredniość oddziaływania na składy strukturalne i rozmieszczenie przestrzenne ludności, czego nie można powiedzieć o urodzeniach i zgonach, które mają raczej biologiczne, naturalne uwarunkowania, a jednocześnie są mniejsze w swych rozmiarach ilościowych.
Struktura zatrudnienia
Struktura zatrudnienia w gminie Szubin zostanie scharakteryzowana w oparciu o podział na ludność zatrudnioną w gospodarce narodowej i aktywność ekonomiczną ludności w wieku 15 lat i więcej w gospodarstwach domowych z użytkownikiem gospodarstwa rolnego. W 1998 roku zatrudnionych w gospodarce narodowej było 3657 osób, co stanowiło 16,8 % ogólnej liczby mieszkańców gminy (10,4 % - w mieście, 6,4 % - na wsi). Udział kobiet w ogólnej strukturze zatrudnienia wynosił 47,7 %. Na obszarze wiejskim w stosunku do ogólnej liczby zatrudnionych 12,6 % stanowili pracownicy rolnictwa, leśnictwa i łowiectwa, 42,8 % ludności związana była z przemysłem, 21,5 % mieszkańców wsi zatrudnionych było w handlu a 13,1 % w edukacji. Najwięcej osób, bo 53 % znalazło pracę w sektorze publicznym. Jeśli chodzi o strukturę zatrudnienia w mieście, to w stosunku do ogólnej liczby pracujących 26,8% utrzymywało się z pracy w przemyśle, 13,3 % z handlu, 9,9 % zatrudnionych było w edukacji a 19,1 % w ochronie zdrowia. Tutaj podobnie jak na wsi większość mieszkańców pracowała w sektorze publicznym (54,9 %).

             Na terenie Gminy Szubin w większości działają firmy handlowo-usługowe. Położe­nie gminy nie sprzyja rozwojowi dużych firm produkcyjnych. Zmiana w podejmowa­niu i prowadzeniu działalności gospodarczej nastąpiła w 1989 r. wraz z transformacją ustrojową kraju. Podejmowanie i prowadze­nie działalności gospodarczej stało się wolne i dozwolone każdemu z zachowaniem wa­runków, które określają przepisy prawa. Ustawa o działalności gospodarczej stworzy­ła możliwości podejmowania szeroko rozumianej działalności gospodarczej przez wszystkie zainteresowane podmioty. Jej założeniem było wprowadzenie konkurencji wśród podmiotów zakładających działalność. Dzięki stworzeniu wolnego rynku za­czął rozwijać się sektor prywatny w sferze działalności wytwórczej budowlanej, handlowej i usługowej. Na koniec 1991 r. na te­renie gminy Szubin zarejestrowanych było 704 podmiotów gospodarczych, działających jako osoby fizyczne lub spółki cywilne. Ist­niejące i działające w większości do 1990 r. ogłoszono upadłość największych przedsię­biorstw państwowych działających na tere­nie gminy Szubin m. in. Zakłady Rowerowe w Kowalewie, Państwowy Ośrodek Maszy­nowy, Centrala Nasienna, Zakład Handlu, Spółdzielnia Mleczarska w Szubinie, Huta Szkła w Turze.
             W ciągu ostatnich 10-ciu lat następowa­ły zmiany w rodzaju wykonywanej działalności gospodarczej. Każdy przedsiębiorca stara się dostosować swoją produkcję do rynków zbytu. W miejsce zlikwidowanych przedsiębiorstw państwowych osoby fizyczne uruchamiają firmy jednoosobowe lub ro­dzinne, są to przeważnie firmy handlowe lub usługowe. Powstają także spółki z ogra­niczoną odpowiedzialnością, spółki jawne, spółki partnerskie. Na terenie gminy Szubin najdłużej działającymi spółkami z o.o. są: Komunalne Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji zajmujące się głównie pobiera­niem, uzdatnianiem i rozprowadzaniem wody, a także odprowadzaniem i unieszkodli­wianiem ścieków, Przedsiębiorstwo Usług Miejskich "PUMAK" zajmujące się świadczeniem usług komunalnych, Komunalne Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej, Ibis LTO - International Bakery Industries - Spomasz produkująca maszyny do celów pie­karnictwa, "Projprzem - Eko" z Zamościa produkująca konstrukcje metalowe. Na bazie byłych Zakładów Rowerowych powstała spółka o nazwie Fabryka Rowerów "Romet - Kowalewo" produkująca rowery.
             Spółki z o. o. zajmujące się działalnością produkcyjno - usługowo - handlową to: firma Budmax, która przekształciła się ze spółki cywilnej, firma TORUSS, Exim, Przedsiębiorstwo Wielobranżowe "Lechpol", Przedsiębiorstwo Wielobranżowe "Komes", "Jot - E­ko", Przedsiębiorstwo Usługowo-Produkcyjne "Syntech", Przedsiębiorstwo Wielobran­żowe "Hejs - Polska", "Euro Maszyna Polo­nia" w Rynarzewie, H. W. S. "Agrobusiness" w Starym Jarużynie, "Awacom" w Kołacz­kowie, PPHU "Styl" w Kowalewie. Na terenie gminy Szubin działają 4 fir­my zajmujące się produkcją odzieży: firma "Blue", CMT Polska, Paterek Textile, "Zenit" Bydgoska Spółdzielnia Pracy.
             Z uwagi na otoczenie Szubina większymi miastami przemysłowymi, proces rozwoju wielkiego przemysłu był tu zahamowany. Jego początki sięgają XIV - wiecznych tradycji rzemieślniczych. W ł635 roku na terenie Szubina zlokalizowanych było 29 zakładów. Z biegiem łat ich liczba sukcesywnie rosła. Okres najbardziej pomyślnego rozwoju gospodarczego przeżywał Szubin po II wojnie światowej, kiedy prężnie rozwijały się branże: spożywcza, metalowa, drzewna, mleczarska, maszynowa, konfekcji letniej i budowla. Największy udział w życiu gospodarczym regionu szubińskiego mają obecnie:
Przedsiębiorstwo Wielobranżowe "Trust" sp. z 0.0. w Szubinie, oferujące usługi w zakresie: handlu hurtowego i detalicznego materiałami budowlanymi; produkcji wyrobów betonowych i prefabrykatów; eksportu materiałów budowlanych; prowadzenia działałności projektowej i inwestycyjnej oraz nadzoru budowlanego.
Przedsiębiorstwo Usług Miejskich "Pumak" sp. z 0.0. w Szubinic. Wykonuje usługi komunalne, ogólnobudowlane, drogowe, warsztatowo - sprzętowe. Ponadto prowadzi usługi w zakresie kontroli pojazdów i kasacji pojazdów.
Komunalne Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji sp. z 0.0. w Szubinie. Oferuje swoje usługi w zakresie wykonawstwa: sieci wodociągowych i kanalizacyjnych, przyłączy wodociągowych i kanalizacyjnych, a także robót ziemnych i instalacyjno - montażowych.
Gminna Spółdzielnia "Samopomoc Chłopska" w Szubinie. Spółdzielnia oferuje sprzedaż materiałów budowlanych, węgla, nawozów sztucznych i pasz oraz wyrobów własnej produkcji z piekarni i ciastkarni.
Huta Szkła "Tur" w Turze.
Nadleśnictwo Szubin w Szubinie Wieś. Nadleśnictwo oferuje: bogaty wybór drewna użytkowego i opałowego na zaopatrzenie zakładów i odbiorców detalicznych, szeroką gamę sadzonek drzew i krzewów na potrzeby odnowień, zalesień i zadrzewień.
             Ponadto na obszarze gminy mieszczą się przedsiębiorstwa: "Komes", "Techmabud" "Wrzos", "Noteć", "Hejs - Bydgoszcz"; spółdzielnie: "Zenit", "Mieszkaniowa", "Rzemieślnicza" oraz cały sektor prywatny prowadzący różnokierunkową działalność prywatną.
             W dniu 31.12.1998 roku na terenie gminy Szubin zarejestrowanych było 1278 podmiotów prowadzących działalność gospodarczą. Gmina jest otwarta na wszelkie propozycje ze strony prywatnych inwestorów. Posiada wolne tereny do zainwestowania i zagospodarowania.
             Podstawową gałęzią produkcji materialnej, a jednocześnie odgrywającą główną rolę w procesie społeczno - gospodarczego i przestrzennego rozwoju gminy jest rolnictwo. Użytki rolne zajmują powierzchnię 18887 ha, co stanowi 56,8% powierzchni ogólnej gminy.
             W strukturze użytków rolnych gminy grunty orne stanowiły 75,3 %, sady 0,6 %, łąki 19,4 %, a pastwiska 4,7%. Użytki zielone, czyli łąki i pastwiska znajdują się głównie w dolinie Noteci i nizinie Gąsawki na glebach organicznych torfowych i torfowo murszowych. Dominującą formą społeczno - własnościową rolnictwa są indywidualne gospodarstwa rolne. We władaniu sektora prywatnego znajduje się bowiem '78,8% wszystkich użytków rolnych w gminie. Pozostałe 21,1% użytków rolnych, tj. 3977 ha przypada na gospodarstwa państwowe (łącznie z gospodarstwami rolnymi Skarbu Państwa), spółdzielnie produkcji rolniczej, gospodarstwa spółek sektora publicznego i prywatnego, własność komunalną oraz pozostałe grunty nie stanowiące gospodarstw rolnych. Na obszarze gminy w styczniu 1999 roku było 1236 gospodarstw rolnych, przy czym najwięcej wśród nich było gospodarstw do 2 ha (25,2 %) i powyżej 15 ha (25 %). Grupa obszarowa do 5 ha obejmowała 261 gospodarstw (21,1 %), do 7 ha - 80 gospodarstw (6,5%), od 7 - 10 ha: 128 gospodarstw (10,4 %) a od 7 - 15 ha - 146 gospodarstw (11,8 %).
             Dominującą rolę w strukturze zasiewów ( w indywidualnych gospodarstwach rolnych) zajmują rośliny zbożowe (79,9 %), ziemniaki (5,7 %), rośliny przemysłowe (5,9 %) oraz pastewne (6,1 %).
             Produkcja zwierzęca skupia się w trzech podstawowych kierunkach: trzoda chlewna, bydło mleczne i owczarstwo. Stan pogłowia bydła w 1996 roku wynosił w gminie 6855 sztuk, trzody chlewnej 16 850 sztuk, a owiec 1557 sztuk. Korzystne warunki hodowli bydła mlecznego i opasowego stwarza rejon doliny Noteci.
             Podsumowując należy stwierdzić, że główną funkcją gminy jest przede wszystkim rolnictwo. Z przeprowadzonych badań wynika, że niekorzystnym zjawiskiem dla rolnictwa gminy jest występowanie dość dużej liczby drobnych gospodarstw. Im są one mniejsze, tym mniejsza jest w nich produkcja na sprzedaż, a względnie większy udział produkcji na własne potrzeby. Dlatego też należałoby doprowadzić do poprawy struktury agrarnej wewnątrz sektora indywidualnego, poprzez rozwój sprawnych ekonomicznie większych gospodarstw rolnych.
             Przekształcenia struktury agrarnej powinny się dokonywać w gminie drogą spadku gospodarstw niskoprodukcyjnych, nietowarowych w grupie do 2 ha i do 5 ha, przy jednoczesnym wzroście gospodarstw dużych powyżej 10 ha i więcej hektarowych. Można przypuszczać, że zmiany te będą zachodziły, gdyż ich początki na obszarze gminy są już widoczne.
             W gminie ogólnie nie ulegnie zmianie kierunek produkcji rolnej. Nadal dominującą rolę wśród upraw będą miały rośliny strukturotwórcze i intensyfikujące a w produkcji zwierzęcej dominować będzie chów trzody chlewnej i bydła oraz owczarstwo.

1. Balska J., 1988, "Żnin i okolice", Wojewódzki Ośrodek Informacji Turystycznej w Bydgoszczy Zarząd Oddziału PTTK w Żninie;
2. Biskup M., 1974, "Dzieje Szubina", W-wa, Poznań, BTN;
3. Szczęsny J., Burnicka J., Skinder M., "Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Subin - Elaborat lata 1998 - 2000", tekst zapisany w Uchwale Nr XVIII/180/2000 Rady Miejskiej w Szubine z dnia 20.IX.2000;
4. Zespół autorów: Stachowiak M. I inni, 1999, "Program ekologicznego rozwoju i ochrony środowiska gminy Szubin", Kujawsko - Pomorska Agencja Rozwoju Regionalnego S.A. w Bydgoszczy;
5. Praca zbiorowa pod redakcją Krasickiej - Korczyńskiej E., 2001, "Przyroda, krajobraz, kultura Pałuk", Stowarzyszenie Ekologiczne w Barcinie;
6. Redakcja: Dysarz R., Przystalski A., 2001, "Raport o stanie przyrody województwa kujawsko - pomorskiego", Kujawsko - Pomorski Urząd Wojewódzki, Wojewódzki Konserwator Przyrody;
7. Inspekcja Ochrony Środowiska, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Bydgoszczy, 2002, "Raport o stanie środowiska województwa kujawsko - pomorskiego w 2001 roku", Biblioteka Monitoringu Środowiska w Bydgoszczy;
8. Praca zbiorowa pod red. Biskupa M., 1974, "Dzieje Szubina" Wydawnictwo Warszawa - Poznań;
9. Gajówna D., 1988, "Rośliny Łąk", WSiP Warszawa;
10. Goaman K., 1996, "Wiejskie wędrówki", RAF SCRIBA;
11. Praca zbiorowa, 1998, "Przewodnik flora i fauna wód śródlądowych, Multico;
12. Saida D., 1996, "Jak z klocków edukację budować. Zasady i techniki edukacji ekologicznej. Część druga", ROEE;
13. Saida D., 1996, "Bądź Mistrzem - Przyjacielem, czyli edukacja ekologiczna na wesoło" ROEE;
14. 1995, "Twoja rzeka", Ojcowski Park Narodowy;
15. Mapy gminy Szubin udostępnione zostały przez Urząd Miasta i Gminy w Szubinie;
16. 2002, Terenowa edukacja środowiskowa na terenie ścieżki przyrodniczej. Zeszyt 1 "Stawy Przysieckie", Regionalne Centrum Doradztwa Rozwoju Rolnictwai Obszarów Wiejskich w Przysieku;
17. Kozarski S., 1962, "Recesja ostatniego lądolodu z północnej części Wysoczyzny Gnieźnieńskiej, a kształtowanie się pradoliny Noteci - Warty", Prace Kom. Geol. - Geogr., PTPN, t.2., z. 3, Poznań;
18. Kondracki J., 1998, "Geografia regionalna Polski", PWN, Warszawa;